niedziela, 8 kwietnia 2012

Średniowieczny Grób Pański - część 2

We wczorajszym wpisie (link) starałem się pokazać, że wiele budowli europejskich czerpie swoje wzory z jerozolimskiej Anastasis. Nie jest to nic dziwnego (ani odkrywczego), że jedna z najważniejszych późnostarożytnych świątyń chrześcijaństwa rozpalała emocje architektów, problem jednak polegał na tym, że w owych "ciemnych wiekach" (jak na szczęście coraz rzadziej określa się czas wczesnego średniowiecza) niełatwo było taki obiekt wznieść. Z natury rzeczy wzorować się należało na mniejszych budowlach, ale przyjrzyjmy się jeszcze dokładniej bazylice Grobu Pańskiego - obiektowi, który swoim wyglądem i strukturą pozwala do dziś pielgrzymom niejako doświadczać niebywałej żarliwości religijnej związanej z Pasją Chrystusa.
Badacze zajmujący się tym okresem architektury wspominają często o tym, jak majestatyczna świątynia mogła być odbierana na przełomie starożytności i średniowiecza. Z jednej strony pozostali w Palestynie Żydzi nie mogli liczyć na ponowne wzniesienie zburzonej w 70 r. n.e. Świątyni Salomona, a jej ruiny stanowiły tylko przejaw dawnej potęgi przygaszonej w rzymskim świecie. Zaprowadzenie wolności religijnej w 313 r. nie spowodowało większej zmiany ich położenia, a budowa na skraju miasta gigantycznego obiektu chrześcijańskiego ewidentnie prowadzić musiała do przyjęcia założenia, że wówczas, w zmienionych warunkach politycznych i społecznych, Cesarstwo wspiera chrześcijaństwo - religię wchodzącą na ścieżkę bardziej konfliktową wobec ortodoksyjnego judaizmu. "Nowe jest wrogiem starego" - zdawał się mówić Konstantyn i św. Helena. Czy zatem wzniesienie Anastasis można byłoby uznać za próbę budowy "Nowej Jerozolimy"? To chyba byłoby zbyt daleko idące założenie, chociaż nowa budowla izolowała w pewien sposób od reszty miasta dwa najświętsze miejsca dla pielgrzymów - Grób Pański i Kalwarię. Znalazła się więc w orbicie zainteresowań nie tylko chrześcijan, ale i innowierców.
I to właśnie innowiercy niszcząc w 1009 r. obiekt doprowadzili do jednego z najbardziej nietypowych zjawisk średniowiecza, jakim był ruch krucjatowy. Jak bowiem inaczej wytłumaczyć dziesiątki tysięcy rycerzy, chłopów, a nawet dzieci zdążających z całej Europy do mistycznej Ziemi Obiecanej, którą wyobrażano sobie bardziej jako krainę mlekiem i miodem płynącą niż pustynne pustkowia ze słonym jeziorem, w którym nie sposób zatonąć (o wizjach takich krain był już post parę miesięcy temu - link)? A jednak! Fatymidzki kalif al-Hakim, gdy dowiedział się, że w bazylice Grobu Pańskiego odbywa się liturgia ognia (zwana w Polsce zwykle Liturgią Światła) polecił zbadać sprawę i jego fanatyczny muzułmanizm przeważył, gdy doniesiono mu, że w trakcie tego nabożeństwa w "cudowny" sposób na wiernych i mnichów spływa ogień z nieba, od którego zapala się świece. Zburzenie świątyni aż do fundamentów zszokowało przede wszystkim Bizantyjczyków, nadal uznających się za opiekunem kościoła, a wierni pisali, że zniszczono wszystko za wyjątkiem tego, czego nie dało się wywieźć albo zdemolować. Stąd też w nienaruszonym stanie zachowały się kolumny świątyni, które właściwie jako jedne z niewielu elementów budowli dają się z całą pewnością datować na IV w. n.e. Chrześcijanie jednak nie poddali się i przystąpili do naprawy najświętszych miejsc. Co ciekawe, zaczęto nie od Kalwarii czyli miejsca znalezienia Krzyża Świętego, ale właśnie od okolic Grobu Pańskiego. Po raz kolejny ucierpieli na tym Żydzi (zaczynam się powoli zastanawiać, jak oni to robią, że ilekroć dochodzi do jakichś nietypowych politycznych czy gospodarczych zdarzeń, to stają się ich ofiarami...), przeciw którym zwróciła się chrześcijańska opinia publiczna. Wydalono ich z niektórych francuskich miast, a wielką w tym zasługą wykazał się Rodolfus Glaber, mnich z Cluny i Saint-Germain-en-Auxerre i autor słynnego pojęcia o "białym płaszczu kościołów" pokrywającym Francję. Twierdził on, że zniszczenie bazyliki Grobu Pańskiego stanowi efekt spisku przeciw chrześcijanom, jaki mieli zawrzeć Żydzi z Orleanu (sic!). Pasowało mu to zatem to teorii, iż "Apokalipsę św. Jana" należy odczytywać w ten sposób, że diabeł zostanie uwolniony po tysiącu lat. Zniszczenie bazyliki Grobu Świętego było więc jednym z przykładów, że czas ostatecznej walki o władzę nad światem jest bliski... (o jego proroctwach z tego okresu pisałem już w postach o końcu świata tutaj i tutaj; jak widać powoli nietypowe tematy o sztuce pojawiające w tym blogu zaczynają się spajać...). Zbaczając trochę z tematu trzeba przyznać, że ogólnie Żydzi w tym czasie nie mieli w zachodniej Europie łatwo - a to w Limoges w 1010 r. zmuszono ich do religijnej debaty, której skutek można było z łatwością przewidzieć: albo konwersja na chrześcijaństwo, albo wygnanie z miasta, w 1012 r. także pozbyto się Żydów z Moguncji, a sam Glaber opisywał, że zdarzenia z tego okresu połączone były z topieniem i napaściami na wyznawców religii mojżeszowej. Niektórzy jednak badacze dziejów Francji tego okresu wskazują, że wspomniane zdarzenia nie były tylko związane z sytuacją w Palestynie i informacjami od tłumnie odwiedzających Ziemię Świętą pielgrzymów, iż Żydzi niechętnie odnoszą się do chrześcijan. Robert (nazwany notabene później Pobożnym) wyszedł z ideą, by zjednoczyć chrześcijan i Żydów w jedną społeczność, ale aby to w ogóle mogło być możliwe sprawdzić należało, skąd czerpią "wiedzę". I tak dotarto do "Talmudu", który w oczach osoby niezakorzenionej w tradycji judaistycznej jawi się raczej jako magiczna księga niż pismo objaśniające niektóre prawdy wiary zawarte w "Torze". Kiedy więc pod koniec XI w. to Żydów oskarżono o zamordowanie biskupa Trewiru przy pomocy magii sympatycznej, z łatwością można było twierdzić w trakcie procesu, jakie to księgi umożliwiają rzucenie odpowiednich klątw i zaklęć.
Do przyjrzenia się znaczeniu Anastasis brakuje nam zatem jeszcze jednej informacji. Wiemy już w roli tego obiektu, o tym, że w pewien sposób mógł on symbolizować "Nowe Jeruzalem" (jakim potem stanie się prawie każda wzniosła gotycka katedra) czy też "Kościół oblężony" - ostoję chrześcijaństwa otoczoną potężnymi siłami muzułmanów i Żydów. Czego zatem brakuje? Tego, która wersja świątyni przede wszystkim oddziaływała na architektów. W poprzednim poście pojawiła się ilustracja pokazująca renowację obiektu, jaka zakończyła się w 1149 r. i dokonana została przez nowe, chrześcijańskie władze w Palestynie. Architektura tego obiektu wpływała przede wszystkim na budowle XII-wieczne i późniejsze, korzystające z partii centralnych w celu wydzielenia określonych miejsc dla specjalnej liturgii. Co jednak z wcześniejszymi budowlami centralnymi, jak chociażby budowane powszechnie rotundy czy kościoły na planie trójliścia (np. w Kolonii)? Łatwo przewidzieć, że tam gdzie pojawia się poważny problem, tam i pojawiają się rozbieżne stanowiska badaczy. Nie wiadomo bowiem, kiedy odbudowano bazylikę Grobu Pańskiego po zniszczeniach al-Hakina. Najprawdopodobniej obiekt był już wzniesiony ok. 1048 r., co pozwalałoby na przyjęcie, że za odbudowę odpowiedzialny był Konstantyn IX Monomach, niemniej nie sposób wykluczyć, czy czasem odbudowy nie zaczęto już za jego poprzednika - Michała IV, panującego w latach 1034-1041. Czym różniła się ta trzecia już bazylika Grobu Pańskiego od poprzednich? Po raz kolejny postanowiono nie zmieniać tego, co wznieśli poprzednicy, a więc rotundy Anastasis i korytarzowego portyku, a jedynie te dwie partie umocniono. Uczyniono z nich też centrum nowego obiektu zamiast dokonywać rekonstrukcji bazyliki i atrium. Rotunda dzięki temu "otworzyła się" do wewnątrz, a dziedziniec otoczono wieńcem kaplic i to na kilku poziomach.
Zdobycie Jerozolimy w 1099 r. spowodowało po raz pierwszy w dziejach, że świątynia znalazła się bezpośrednio w orbicie sztuki zachodniej Europy, od kilku dziesięcioleci oficjalnie wyznającej odmienną religię niż tereny podległe Bizancjum. Od wschodniej strony dobudowano klasztor kanoników, zmieniono wygląd edikuli poświęconej miejscu złożenia Chrystusa do grobu, ale po raz kolejny nie tknięto kopuły Anastasis. Całość zaś uzupełniły, typowo zachodnie, pomysły, jak romański chór dla pielgrzymów i transept z kopułą. W tym sensie jerozolimska świątynia była trochę zacofana w stosunku do szybkich przemian architektury, jakie zachodziły w tym czasie w północnej Francji, kreujących nowy, bardziej strzelisty styl gotyku. Nie taki jednak był cel budowniczych przenoszących zdobycze kultury francuskiej w Palestynie. Mieli oni bowiem za zadanie ukończyć chór na 50-lecie wyzwolenia miasta, co ostatecznie się nie udało, lecz nie przeszkodziło to kapłanom konsekrować nowej partii budowli. Efekt tego był dość nietypowy - poszerzona kaplica Kalwarii znalazła się we wschodniej części południowego transeptu. To co turyści zwiedzają w chwili obecnej, to głównie XII-wieczna, a nie wczesnośredniowieczna świątynia. Umieszczona obok dzwonnica i tzw. Kaplica Franków świadczą zatem ewidentnie o tym, że celem przebudowy było raczej zachowanie w jak największym stopniu stanu wcześniejszego budowli, ale i zaznaczenie obecności krzyżowców, swoista legitymizacja panowania królowej Melisandy w okresie drugiej krucjaty.
Jak zatem wyglądała ta świątynia w tym okresie? Jeszcze w 1047 r., gdy świątynia miała już być odbudowana, a miały miejsce jedynie prace wykończeniowe, perski podróżnik Nasir-i Khusraw pisał:
"jest wystarczająco duża, by zmieścić osiem tysięcy ludzi w środku i nad wyraz ozdobna, z kolorowymi marmurami, rysunkami i obrazami. Wyściełana jest bizantyjskimi brokatami i malowana. Użyto w niej wiele złota, a w kilku miejscach ukazano Jezusa na osiołku i obrazy innych proroków jak Abraham, Ismael, Izaak i Jakub z synami. Obrazy zawerniksowano żywicą sandaraku [miękka i szklista żywica sporządzana z cyprysów, stosowana w malarstwie temperowym; innymi słowy podróżnik widział po prostu ikony] i pokryto przezroczystym szkłem nieblokującym ich oglądu. Dzięki temu pył i kurz nie uszkodzą obrazów, a każdego dnia specjalnie zatrudnieni oczyszczają szkło. (...) Jest jedno miejsce w kościele pomalowane w dwóch miejscach, by ukazywać niebo i piekło oraz ich mieszkańców; nic na świecie nie może się temu równać. Liczni księża i mnisi stają tutaj, by czytać "Ewangelię", modlić się i odkupić swe winy aktami dewocji w dzień i noc".
A jak wyglądał obiekt po zdobyciu miasta przez rycerzy pierwszej krucjaty? Opis powrotu relikwii Krzyża Świętego z 1099 r. podaje, że prawosławni w obawie przed jej zniszczeniem w trakcie oblężenia miasta schowali ją w atrium, a gdy uroczyście przywrócono relikwię na należne jej miejsce, znajdowała się ona w złotym krzyżu wielkości połowy łokcia (nie była to relikwia zbyt wielka w porównaniu z tymi, jakie kawałki Krzyża Świętego krążyły wówczas po Europie). Jeden z pierwszych pielgrzymów odwiedzających Jerozolimę po jej wyzwoleniu, anglosaski Saewulf (zwiedził miasto w 1103 lub 1104 r.) pisał, że liturgiczny charakter nadano obszernemu dziedzińcowi, w którym ponoć syryjscy chrześcijanie czcili nawet pozostałości po więzieniu, w którym przetrzymywano Jezusa:
"Nieco wyżej znajdowało się miejsce, gdzie znaleziono Krzyż Święty wraz ze starszymi krzyża i gdzie niedługo później wzniesiono wielki kościół na polecenie św. Heleny, ale potem został on do cna zniszczony przez pogan. Poniżej, niedaleko od więzienia, widoczna jest marmurowa kolumna, do której przywiązano Jezusa Chrystusa, naszego Pana, w Praetorium i wybatożono srogimi batami. Obok zaś jest miejsce, gdzie naszego Pana rozebrali żołnierze - jest też miejsce, gdzie koronowano go cierniem i gdzie ciągnięto losy o jego szaty. Powyżej idzie się na Górę Kalwarię, gdzie pierwszy patriarcha Abraham ustawił ołtarz, na którym Bóg poprosił go o ofiarę z własnego syna, i potem w tym samym miejscu Syn Boży, którego Izaak był prefiguracją, sam się ofiarował Bogu Ojcu dla zbawienia świata. Co więcej najwyżej położony kamień na skale jest przedzielony na pół, bo w tym miejscu wbito Krzyż Pański, a nie był on w stanie wytrzymać zabójstwa Stworzyciela, tak jak czytamy w pasji: "i skały zaczęły pękać" [Mt 27,51]. (...) Obok miejsca Kalwarii znajduje się kościół Maryjny, w miejscu, gdzie ciało Pana, zdjęte z Krzyża, zostało namaszczone i zawinięte w całun lub chustę przed jego pogrzebanie. A przed przodem świątyni Grobu Pańskiego, na murze niedaleko Kalwarii, znajduje się miejsce zwane "Kompasem", które nasz Pan Jezus Chrystus samodzielnie oznaczył i określił centrum świata swoją własną ręką (...). Ale niektórzy twierdzą, że w tym miejscu Pan Jezus Chrystus pojawił się wpierw Marii Magdalenie, gdy we łzach go zagadnęła i posądziła o bycie ogrodnikiem, jak podaje ewangelista. Te bardzo święte kaplice [pielgrzym zwie je nieprawidłowo oratoriami] są otoczone dziedzińcem świątyni Grobu Pańskiego od wschodu".
Ten dość długi opis, choć szczegółowy, daje nam jednak dość istotną wiedzę - na początku minionego milenium powszechna była potrzeba przeżywania Pasji Jezusa, jakby była ona stale obecna, a każdy najdrobniejszy jej fragment próbowano powiązać z konkretnym miejscem w Jerozolimie. Stąd też pewnie potrzeba stworzenia w obrębie kościoła miejsc, które z oczywistych względów nie mogły zachować się do XI w., jak pozostałości po przeobleczeniu Jezusa w purpurowe szaty. Tego rodzaju jednak zdarzenia powszechnie pojawiały się w średniowiecznych misteriach i budowanych makietach Grobu Bożego. Ale o tym w dalszych partiach opowieści...

sobota, 7 kwietnia 2012

Średniowieczny Grób Pański - część 1

Jako że dziś Wielka Sobota (przynajmniej w obrządkach katolickim i protestanckich), to czas na wpis poświęcony sztuce związanej z okresem Wielkiejnocy. Tym razem jednak zanim przejdziemy do głównego zagadnienia, jakim jest ikonografia Grobu Pańskiego i Chrystusa wychodzącego z grobu (względnie kamiennego lub marmurowego grobowca), czas na coś co sztuką nigdy nie będzie czyli moje niezbyt "artystyczne" życzenia świąteczne. Jak zwykle z przekąsem, ale i wiarą, że najważniejsze w te dni jest to, co ludzie odczuwają wewnątrz serca, a nie cała związana z tym obrzędowość religijna i społeczna.
Przejdźmy zatem do naszego dzisiejszego zagadnienia, jakim jest wygląd Grobu Pańskiego w średniowieczu. Na pozór wydaje się, że problem nie jest zbyt skomplikowany, bo "Ewangelie" dość precyzyjnie opisują, gdzie pochowano Jezusa (o czym przekonać się mogli wierni choćby podczas liturgii w Niedzielę Palmową). Jak podaje św. Mateusz (27, 57-61): "Pod wieczór przyszedł zamożny człowiek z Arymatei, imieniem Józef, który też był uczniem Jezusa. Udał się on do Piłata i poprosił o ciało Jezusa. Wówczas Piłat kazał je wydać. Józef zabrał ciało, owinął je w czyste płótno i złożył w swoim nowym grobie, który kazał wykuć w skale. Przed wejściem do grobu zatoczył duży kamień i odszedł. Lecz Maria Magdalena i druga Maria pozostały tam, siedząc naprzeciw grobu". Św. Marek dodaje do tego zupełnie nieprzydatną ikonograficznie informację, że Piłat zaskoczony był tak szybkim zgonem Chrystusa oraz precyzuje kim była ta druga Maria - to Maria, matka Józefa (ta sama, która powiła też Jakuba Młodszego i wcześniej przyglądała się męce na Krzyżu). Św. Łukasz także nie wprowadza ważnych informacji na temat tego, jak grób miał wyglądać - podaje za to, że kobiety przyglądały się miejscu złożenia Jezusa i temu, jak zostało ono złożone, podejmując decyzję o powrocie po święcie Paschy z wonnymi olejkami. Najwięcej o wyglądzie grobu informacji dostarcza natomiast św. Jan, który w swojej "Ewangelii" (J 19,41-42) podaje następujące fakty: "A w miejscu, gdzie Go ukrzyżowano, był ogród, w ogrodzie zaś nowy grób, w którym jeszcze nie złożono nikogo. Tam to więc, ze względu na żydowski dzień Przygotowania, złożono Jezusa, bo grób znajdował się w pobliżu". Czy z takich danych wysnuć można wystarczająco wiele, by określić, gdzie ów grób się znajdował i jak powinien wyglądać?
W przypadku miejsca narodzin Chrystusa problem był podobny, bo Ewangeliści nie byli zgodni, czy Maryja powiła Dziecię w szopie ze zbożem dla bydła czy w grocie (jeszcze w III w. Orygenes pisał, że w Betlejem kultywowano pamięć o grocie, w której Syn Boży przyszedł na świat). W końcu to nad tą grotą umiejscowiono obecnie bazylikę Narodzenia Pańskiego. Ten sam Ojciec Kościoła (którego jednakże niektóre poglądy zostały potępione) stanowi też dla nas podstawę do zbadania problemu Grobu Pańskiego. To on bowiem jako pierwszy podaje (w tekście "Contra Celsum") historię Judasza zamiast zawartej u św. Mateusza informacji, iż Judasz, gdy pojął wagę swojego czynu, wrócił przed oblicze arcykapłana Sanhedrynu i wykrzyczał "Zgrzeszyłem i przelałem niewinną krew". Dlaczego te srebrniki wydają się tak interesujące i czemu w tradycji utrwalona jest ich liczba jako trzydziestu (Mt 27,5)? Prawdopodobnie dlatego, że kwota trzydziestu srebrników ma znaczenie symboliczne - jak wykazała moja koleżanka w napisanej kilka dni temu pracy magisterskiej wówczas niewolnik kosztował około 500 (a ten "drugiej jakości" - 250) denarów. 30 srebrników zaś to odpowiednik 100-120 denarów rzymskich (w innych komentarzach do "Biblii" można znaleźć przelicznik 1:1). Nie było to więc wiele. Jeśli przyjmiemy, jak czynią to bibliolodzy, że chodzi o solidy, to Judasz za zdradę swojego Mistrza miał otrzymać tyle, co legionista za miesiąc swojej służby (w czasach pax Augusta legionista dostawał 228 denarów na rok). Miesięczne wynagrodzenie za zdradę osoby, za którą podążało się przez trzy kolejne lata? - nie wydaje się to wiarygodne. Czym zatem dla pobożnego Żyda byłyby owe srebrniki. Okazuje się, że zgodnie z ówczesną tradycją grzebalną, tyle powinno kosztować miejsce pochówku dla cudzoziemców (Mateusz podaje, że kapłani Sanhedrynu zabrali zostawione im przez Judasza pieniądze i kupili za to w tym celu Pole Garncarza).  Z drugiej strony kwota ta dość często pojawia w "Biblii" tak, jakby nie dochodziło przez dwa tysiące lat do żadnej inflacji czy psucia monety. Zachariasz tyle dostawał za swoją pracę, trzydzieści srebrnych syklów wedle "Księgi Wyjścia" kosztować miała odpłata za niewolnika zabitego przez wołu należącego do osoby trzeciej, a św. Mateusz bezpośrednio odnosi się do proroctwa Jeremiasza.
Przedstawiony obok obraz Rembrandta "Judasz zwracający trzydzieści srebrników" z 1629 r. (obecnie znajdujący się kolekcji prywatnej) ukazuje, że nawet ta - na pozór trzeciorzędna dla całej wymowy Pasji - scena znajdowała swoje wizualne odbicie w płótnach wielkich artystów. Historia o Judaszu dała nam jednak kolejną istotną informację, grób nie mógł być zbyt wystawny, bo odpowiadał ówczesnej cenie miejsca grzebalnego. Jak więc zatem średniowieczni plastycy mieli to miejsce przedstawiać? Pewną podpowiedzią na pewno musiała być wspomniana bazylika Grobu Świętego w Jerozolimie. Czym innym jednakże jest majestatyczna świątynia, a czym innym wychodzący z grobu Zbawiciel. I jak przedstawić Jego scenę opuszczenia Grobu, by uniknąć zbieżności ze wskrzeszanym Łazarzem? Jak dokonać tego, unaoczniając widzowi, że siłą sprawczą jest moc Zmartwychwstałego, a nie jakieś inne źródło tej niezwykłej mocy? Najprościej byłoby taką treść zawrzeć w inscenizacjach, lecz sztuki plastyczne zwykle jednak posługują się obrazem nieruchomym. To dopiero bowiem od czasów krzyżowców popularność zyskał zwyczaj wystawiania Bożego Grobu w świątyniach chrześcijańskich.
Artyści wczesnego średniowiecza w zachodniej Europie rozwiązali ten problem poprzez tworzenie architektonicznych imitacji bazyliki Grobu Pańskiego, jaką wzniesiono w Jerozolimie. Jak zwykle jednak musieli natknąć się na kolejny problem, bo przełom starożytności i średniowiecza zaowocował wzniesieniem dwóch bazylik tego typu. Euzebiusz z Cezarei w "Żywocie Konstantyna" pisał, że cesarz Hadrian celowo umieścił tam świątynię Wenus, by najpierw wyrównać teren, a potem poświęcić to miejsce znienawidzonej przez chrześcijan pogańskiej bogini. Wsparcie, jakie religii chrześcijańskiej po bitwie na Moście Mulwijskim udzielił Konstantyn, miało swoje bezpośrednie przełożenie także w Palestynie. I chociaż prawdziwa wiara tego cesarza nadal pozostaje w sferze spekulacji, to jednak polecił on w latach 325-326 zburzyć budowlę Hadriana i w zamian zbudować tam nową bazylikową budowlę. Kiedy więc najstarszy zachowany przewodnik dla pielgrzymów (tzw. "Itinerarium Burdigalense" - "Itinerarium z Bordeaux") opisuje podróż anonimowego turysty w latach 333-334, jego oczom jawiła się już majestatyczna budowla o pierwszorzędnym znaczeniu dla rozwoju tego typu kościołów w całej Europie. Istotny był też udział samej matki cesarza, Heleny, która wówczas poszukiwała śladów obecności Jezusa w Jerozolimie, czego przejawem było odnalezienie względnie kompletnego Krzyża Świętego.
Świątynia będąca de facto połączeniem dwóch kościołów - jednego na planie centralnym okalającego grotę i drugiego prowadzącego do miejsca, gdzie św. Helena znaleźć miała relikwie Krzyża, nie przetrwała zbyt długo w tym kształcie. Atak wojsk Szahrbaraza, głównego dowódcy wojsk perskich (w tym czasie król Chosroes II przeprowadzał atak od strony Kapadocji i Pontu) w 614 r. doprowadził do tego, że świątynia stanęła w ogniu, a najświętsza relikwia chrześcijaństwa znalazła się w rękach innowierców. Choć trudna sytuacja Bizancjum utrzymywała się aż do lat 20. VII w., to jednak ostatecznie Cesarstwu udało się odzyskać Krzyż Święty. Rewolucja pałacowa w Persji obaliła bowiem władcę, a jego następca Kawad, z uwagi na konieczność zmierzenia się najpierw z wrogami wewnętrznymi, zawarł z Herakliuszem pokój na warunkach bynajmniej nieprzystających do dokonań militarnych jego poprzednika. W wyniku tego Egipt, Syria i Palestyna ponownie wróciły do macierzy, a Herakliusz mógł triumfalnie wjechać w 630 r. do Jerozolimy. Cesarz przewodzący wojskom w długoletnim konflikcie, który po uprowadzeniu relikwii i oblężeniu stolicy w 626 r. stał się właściwie "świętą wojną" (o powiązaniu propagandy militarnej z religijną w tym okresie w Bizancjum pisał już tutaj), nie miał więc innego wyjścia, jak odbudować świątynię. Kluczowa wydaje się w tym kontekście kaplica (jak pokazuje plan poniżej), a która stała się podstawą dla budowy podobnych centralnych świątyń w całej Europie. Kiedy jednak sytuacja Bizancjum znowu zaczęła się pogarszać, całe miasto ponownie wpadło w ręce jednego z sąsiadów - tym razem Arabów. O dziwo jednak polepszyło to sytuację Żydów, którzy wcześniej sprzymierzyli się z Persami przeciwko wojskom bizantyjskim. Zdobycie Jerozolimy przez Arabów spowodowało bowiem nowe otwarcie, przynajmniej prawne wybaczenie wzajemnych win i umożliwienie z powrotem Żydom wstępu do miasta. Sama świątynia zaś z uwagi na skalę ruchu pielgrzymkowego otoczona była opieką władz i dopiero pożar w 966 r. zniszczył dach obiektu.
Anastasis, bo tak powszechnie zwano rotundę nad Grobem Pańskim (greckie pojęcie określające "Zmartwychwstanie") pełniło tym samym dość specyficzną rolę w kulcie późnej starożytności i wczesnego średniowiecza. Wspomniany Euzebiusz z Cezarei wspominał o wyjątkowości świątyni jerozolimskiej. Jednakże jeśli przyjrzeć się innym budowlom wzniesionym za Konstantyna w tej partii basenu Morza Śródziemnego, to nie jest to budowla jedyna. W Nikomedii kult męczenników poległych podczas wielkiego prześladowania za Dioklecjana uhonorowany został wzniesieniem "bardzo wielkiego i okazałego kościoła" z własnych środków cesarza, który zdaniem Euzebiusza miał upamiętniać zwycięstwo nad wrogami Boga. Z kolei w Antiochii tzw. Wielki Kościół zwany był też Złotym Oktagonem ze względu na nietypowy kształt. Kopułowa świątynia pełna marmurowych elementów i złocistych mozaik zbudowana została w 327 r. i poświęcona Harmonii (Homonoia) i choć nie zachowała się do dziś świadczy o skali inwestycji cesarskich w różnych partiach władanego przezeń państwa (w tym czasie powstaje przecież kilka rzymskich kościołów, które potem stanowić będą niedoścignione wzory dla budowli longobardzkich i karolińskich). Jeśli dodać do tego bazylikę Narodzenia Pańskiego w Betlejem oraz w Mamre (miejscu, w którym Abraham spotkać miał i ugościć trzech aniołów) to okazuje się, że w każdym z tych obiektów dostrzec można odmienny zamysł architektoniczny. Anastasis wzorowane było na imperialnych mauzoleach rzymskich, a kilka lat wcześniej użyte zostało także w celach chrześcijańskich w ramach rotundy poświęconej św. Marcelinowi i św. Piotrowi. Sam pomysł zaś powiązania rotundy z resztą obiektu w pełni mieści się w rozwiązaniu, jakie zastosowano w kościele Santa Constanza w Rzymie i pierwszej wersji Kościoła Apostołów w Konstantynopolu. I tu jawi się nie do końca (moim zdaniem) rozwikłany problem absorbujący badaczy architektury starochrześcijańskiej. W jaki sposób tak znaczna budowla, jak bazylika Grobu Pańskiego nie ma swoich wcześniejszych odpowiedników, w których by testowano pomysł kopuły, lecz od razu powstaje ona w sposób tak majestatyczny, by nie rzec "zupełny"... Santa Constanza jest bowiem obiektem młodszym (zwykle datuje się ją na lata 337-351, niekiedy aż do 360 r.), niedługo po jego wzniesieniu przekształconym w baptysterium. Część badaczy próbowała problem ten rozwiązać w ten sposób, że uznała rotundę za późniejszy dodatek do reszty świątyni, co przy okazji wyjaśniałoby swoistą dwuczłonowość jerozolimskiej świątyni. Brak pewnych źródeł pozwolił na stworzenie teorii, że najpierw bazylika z czasów św. Heleny byłaby bazyliką na planie krzyża, a samo mauzoleum dodane być miało przez Konstancjusza II. Jednakże analiza murów łączących rotundę z pozostałościami konstantyńskiej bazyliki świadczy, że raczej oba te elementy powstały jednocześnie. Sam zaś pomysł centralnego charakteru obiektu, skoncentrowanego ściśle na uwypukleniu jednego miejsca, także odpowiada idei architektury, jaką zwykle wiążemy z Konstantynem.
Jak więc w takim razie pomysł na Grób Pański przeniósł się do Europy i jak uwarunkował charakter świątyń i kaplic średniowiecza? To zagadnienie spróbuję podjąć w drugiej części owej wielkanocnej opowieści, zwłaszcza że idea miejsca pochówku Jezusa to nie tylko architektura, ale i związane z tym mniejsze obiekty, ukazujące moment Zmartwychwstania (co do dziś przetrwało w prawie każdym polskim kościele).

Nie pozostaje mi więc innego jak życzyć zdrowych i pogodnych Świąt, zaś dzieciakom hojnego Zajączka ;) Wesołych Świąt!

środa, 4 kwietnia 2012

Mikrohistoria cenzury sztuki - część 2

Minął ponad miesiąc od poprzedniej części serii na temat cenzury sztuki (link), toteż czas na kolejną partię. Zanim przejdę do obiecanego problemu ikonoklazmu, czas jednak, aby pełniej wyjaśnić starożytną koncepcję, co jest dozwolone, a co nie w sztuce, skupić się na wizualności posągów - zwłaszcza tych rzymskich, które od przełomu mileniów zaczęły operować interesującymi środkami wyrazu. Jak wskazał Paul Zanker w swej pasjonującej książce "August i potęga obrazów" mamy do czynienia w tym okresie republiki przepoczwarzającej się w przyszłe cesarstwo z ciekawym zjawiskiem podwójnej moralności. Z jednej strony na malowidłach naściennych pojawiają się coraz bardziej wyuzdane przedstawienia nie tylko odnoszące się do mitologii (jak choćby sceny Ledy z łabędziem, gdzie ów ptak ewidentnie nie jest tylko jej atrybutem, lecz swym dziobem lub nogą zadowala przedstawioną kobietę), ale też do życia prywatnego zwyczajnych osób. Pomiędzy 20 a 15 r. p.n.e. dochodzi do widocznej zmiany stylistyki dekoracji ściennych, które potocznie zwane jest przejściem ze stylu pompejańskiego drugiego do stylu trzeciego. Problem jest jednak o wiele bardziej skomplikowany i w dużym stopniu zależny jest od oficjalnego potępienia zbytku i nowej ideologii "pomyślności", jaką wprowadzono w czasach Augusta. Nie sposób inaczej tego nazwać, jak oficjalną cenzurą pewnych tematów w sztuce.
Przedstawiony obok fragment malowidła wystawianego obecnie w Museo Archeologico w Neapolu pochodzi właśnie z tego okresu. Zwykle datuje się go na I w. p.n.e. lub I w. n.e., ale raczej można przyjąć, że wiązać go należy z drugim stylem pompejańskim (niemniej nie będę się upierać i osobiście różnice stylistyczne malarstwa tego okresu niezbyt do mnie przemawiają). Samo miejsce, gdzie obecnie się je eksponuje (Sekretny Pokój) swoją nazwą odpowiada "locum secretum", a więc ustronnemu miejscu - obecnie znaczącemu raczej łazienkę niż tajne pomieszczenie, gdzie można było spotykać się z przedstawicielami innej lub tej samej płci. Widać jednak otwartą seksualność tej pracy - to jak Leda trzyma łabędzie, jak on wspina się po jej ciele i jak dziobem składa pocałunek na jej ustach. Apogeum tego rodzaju sztuki nastąpiło w latach 30-20 r. p.n.e., co rodziło się także z otwartym sprzeciwem ówczesnych artystów i teoretyków. Nie oparł się temu sprzeciwowi konserwatywny dość Witruwiusz, który w swym kluczowym (dla naszej obecnej wiadomości na temat ówczesnej teorii architektury) dziele pisał: "ponad dachy tych świątyń wyrastają z korzeni wraz z wolutami delikatne kwiaty, a pośród nich bez uzasadnienia rozmieszczone są figurki, jak również pnącza dopełnione półfigurkami o głowach ludzkich lub zwierzęcych. Tego wszystkiego nie ani nie ma, ani być nie może, ani też nie będzie" (za: Witruwiusz, "O architekturze ksiąg dziesięć", VII 5,3 tłum. Kazimierz Kumaniecki, wstęp Anny Sadurskiej, Warszawa 1999). Wyraźnych sprzeciwów wobec obyczajnego folgowania sobie w wiejskich willach było więcej, ale ten przykład jest szczególnie doniosły. Zwłaszcza że autorem tego tekstu był architekt, którego wspomniany tekst "odkryty" w bibliotece klasztoru Sankt Gallen w 1414 r. przez Poggio Braccioliniego (bez obrazków) uwarunkował teorię architektury renesansowej. Z drugiej strony trzeba mieć na uwadze fakt, że dzieło powstało prawdopodobnie pod koniec życia architekta (początek lat nastych p.n.e.), więc z jednej strony z perspektywy stopniowego odejścia od tak "zmanierowanej" sztuki lat 30., a z drugiej przy coraz silniejszym wpływie nowego, bardziej oszczędnego, stylu trzeciego, niekiedy zwanego też "egiptyzującym".
Wspomniany badacz sugeruje w swojej pracy, że podstawą dla wypracowania tego stylu (którego trzecia nazwa to styl kandelabrowy) były dekoracje i obiekty związane z przywróceniem ludi saeculares - święta, które miało odbywać się co 100 lat, ale rzadko kiedy trzymano się ściśle tej liczby. Niektórzy badacze uważają, że prapoczątkiem ludi saeculares były obchody z okazji wypędzenia Tarkwiniusza Pysznego w 509 r. p.n.e., ale raczej bardziej prawdopodobną datą jest 456 r. p.n.e. Niemniej z okresu przed Oktawianem Augustem jedyne potwierdzone ludi saeculares odbyły się w 249 r. (podczas wojny punickiej) oraz w 140 r. p.n.e. Oktawian przywracając je, wykorzystał fakt kilkudniowego oddawania czci opiekunom państwa i bóstwom losu, dla wzmocnienia swojej pozycji jako głównego kapłana przy jednoczesnym uwypukleniu pozycji Marka Agryppy. Dostrzegalne jest to choćby w fakcie, że wszelkie nocne ofiary odbywał samodzielnie Oktawian, zaś w dziennych towarzyszył mu zięć i przyjaciel. Kapłani osadzeni zaś zostali z dala od miejsca składania ofiar, co spowodowało przypisanie im roli przypatrujących się, potwierdzających prawidłowość ofiary, nie zaś realnych uczestników kultu. Przełożyło się także na sam charakter uroczystości - miała ona de facto charakter puryfikacyjny, poprzez oczyszczenie lud prosić (rękoma Oktawiana i Agryppy) o pomyślność. W tym też celu rozdano ludziom siarkę i skały bitumiczne do spalenia. Z wielu zatem rzymskich domostw roznosił się nieprzyjemny zapach, potwierdzający odnowienie Rzymu (podobne środki stosowano w okazji Parilliów - świąt upamiętniających założenie miasta), a ludzie przekonać się mieli do mniejszej ostentacji niż dotąd.
Analogiczną oszczędność i negację bogactwa dostrzec można w sztuce tamtego czasu. Co prawda w tym zakresie trudno mówić o jakimś bezpośrednim programie sztuki oficjalnej czy wytycznych państwowej propagandy, ale nowe odczucie porządku i klarowności jest oczywiste. Z drugiej strony wpływy greckie były nadal silne i sama kultura traktowana jako wyższa od rzymskiej - zarówno w jej konserwatywnym, jak i nowoczesnym, promowanym przez Oktawiana Augusta, wydaniu. Jak zatem wyjaśnić, że dość szybko, bo w obrębie właściwie jednej generacji doszło do znacznego ograniczenia produkcji takich prac, jak choćby przedstawione wyżej lustro, znajdujące się obecnie w Luwrze, przedstawiające Ledę z łabędziem? Paul Zanker stawia tutaj ciekawą tezę o dwóch moralnościach, jakie wystąpić musiały jeśli nie w całym społeczeństwie (co mi wydaje się niewiarygodne), to chociaż w obrębie "grupy trzymającej władzę" (czyli dawnej arystokracji): ""Ucieczka" w świat greckiej kultury wytworzyła nawet potrzebę przebierania się w stosowny kostium. (...) Kazali się nawet w takiej pozie uwieczniać. Dowodzi tego wyraźnie posąg greckiego komediopisarza Posejdipposa (III wiek przed Chr.), którego twarz i fryzurę przekształcono w portret Rzymianina z I wieku przed Chr. (na ilustracji obok). Miłośnikowi greckiej kultury, co charakterystyczne, zależało jednakże na tym, aby wyeksponować jego społeczną pozycję. Rzeźbiarz musiał więc przydać posągowi senatorskie buty. Powieść mogło mu się to tylko wówczas, gdy nałożył i wprowadził osznurowanie w brązie. (...) W czasie wolnym wraz z togą odkładano jednocześnie na bok rzymskość. Powstanie alternatywnej, prywatnej, tzn. znajdującej się poza zasięgiem Republiki, sfery życia świadczyło ewidentnie o upadku jednolitego systemu wartości elity. Przyzwyczajono się i traktowano jako rzecz nader oczywistą, że trzeba żyć w dwóch światach, mówić dwoma językami i posiadać podwójną moralność. To, czym rozkoszowano się w domu, potępiano w mowach skierowanych do ludu" (za: Paul Zanker, "August i potęga obrazów", tłum. Lechosław Olszewski, Poznań 1999, s. 39-40).
Podwójna moralność musi mieć zawsze w sobie coś nieetycznego, ale czy musi mieć coś nieestetycznego? Podobne zjawiska miały już miejsce w sztuce antycznej. Cofnijmy się z powrotem do Egiptu, gdzie w czasach "rewolucji amarneńskiej", a więc chwilowego wzrostu kultu Atona, zaczęły pojawiać się nietypowe przedstawienia. Jak choćby nagość pary królewskiej... Co prawda stare porzekadło mawia, że nie szata zdobi człowieka, ale to ona kreuje swoistą odrębność istoty ludzkiej od jej ziemskiej powłoki. Wymusza szacunek, pozwala na zajęcie określonej roli społecznej i umożliwia jej rozpoznanie. Wiedział o tym Robert Mapplethorpe wystawiając fotografię "Mężczyzny w poliestrowym garniturze" (Afroamerykanin bez pokazanej twarzy, ale za tym z uzewnętrznionymi genitaliami - link), wiedzieli też i starożytni Egipcjanie. A jednak spontaniczność i wolność sztuki amarneńskiej nie została ograniczona w ten sposób. Kiedy więc w 1887 r. arabska kobieta przypadkiem zdeptała glinianą tabliczkę w Tell-el-Amarna, przed oczyma badaczy pojawił się zupełnie niespodziewany świat. Faraon ukazał się jako miłośnik światła, gotów wystawić swoje całe ciało naprzeciw promieniom ożywczego, boskiego słońca, podobnie jak i bogini Nefertiti. Jak twierdzi Henry de Horate, który swojego czasu napisał książkę o nudystach w świecie wczesnochrześcijańskim (skąd ludzie wymyślają takie tematy?), praktykowana przez parę królewską religia i nudystyczny styl życia znacznie wyprzedzały ich epokę, co kłócić się musiało z ówczesną moralnością. A jednocześnie istniejące do dziś artefakty sztuki amarneńskiej wskazują, że cieszyła się ona całkiem sporym poparciem, a nie była jedynie religijną schizmą, jak kiedyś ją postrzegano. Co więcej, Echnaton i Nefertiti nie byli pierwszymi , którzy w ten sposób zażywali kąpieli słonecznych (jak to się miało do zmian na skórze, wolę się nie zastanawiać...). Z XIV w. p.n.e. pochodzi także płaskorzeźba przedstawiająca sumeryjskiego kapłana (rytualna nagość, niekiedy ograniczona tylko do górnej partii ciała, była charakterystyczna dla kapłanów z tego regionu, podczas gdy boginię Inannę przedstawiono dość często jako całkowicie nagą), znajdująca się w British Museum w Londynie. O stulecie wcześniejsze wydaje się natomiast malowidło z nagą Egipcjanką, grającą na lutni, które zachowało się na murach jednego z tebańskich nagrobków.
Tego rodzaju koncepcja przedstawiania władców jako nagich istniała też w I w. p.n.e. i zachowała się także w Egipcie. Czy więc zatem rzeczywiście ukazywanie nagich postaci - jeden z niewielu wyłomów od "pobożnych" konwencji rzymskich okresu Oktawiana - rzeczywiście ma tylko grecki rodowód? Za słusznością tej koncepcji o dziwo zdaje się przemawiać nawet tekst Posejdipposa, którego posąg czekało obcięcie głowy i dołączenie jej do ciała nieznanego nam Rzymianina. Napisał on bowiem w "Andriantopoiice" (grupie wierszowanych utworów na temat sztuki rzeźbiarskiej), jaka sztuka mu się podoba. Skrytykował np. mieszkańców Rodos za wznoszenie gigantycznego kolosa (przyszłego jednego z siedmiu cudów świata),  a chwalił konwencję polizypowską - "prawdziwość" portretu, realizm, precyzję, z jaką artysta oddaje rysy przedstawianej przez siebie postaci. Tak więc niejako na przekór owym tekstom, rysy poety stały się podstawą dla stworzenia portretu bogatego mieszkańca Italii...
Wrzućmy jednak kij w owe mrowisko i przypomnijmy słowa Plutarcha opisującego, jak urodziwa Kleopatra płynęła swoją barką w pełni słońca. W "Żywotach sławnych mężów" nakreślając dzieje Antoniusza, podaje on następującą historię: "płynęła po rzece Kydnos na barce o złoconej rufie, z rozwiniętymi purpurowymi żaglami, a wiosłowanie srebrnymi wiosłami odbywało się do wtóru fletów zharmonizowanych z syringami i kitharami. Ona sama spoczywała pod przetykanym złotem baldachimem, ucharakteryzowana jak Afrodyta, a stojące po obu stronach dzieci, przypominające malowane Erosy, wachlowały. Podobnie najpiękniejsze pośród służek miały szaty Nereid i Charyt; jedne przy sterach, inne zaś przy burtach". Nie sposób nie dostrzec zrównania władczyni z bóstwem, którą to konwencję przejął potem dla siebie i swojego rodu Oktawian August. I jak, wynikało z poprzedniego posta w cyklu o cenzurze, usilnie wymuszał, by nikt nie przedstawiał siebie w taki sam sposób. Dla nich była sztuka skromna, w której podlegli byli nieziemskim siłom, a jedynym pośrednikiem między tymi siłami a rzeczywistością stawał się władca - najwyższy kapłan. To pobudzanie stałego wglądu w samego siebie wraz z wymuszaniem refleksji z jednoczesną propagandą sukcesu stanowi w mojej ocenie pierwszą dobrze zintegrowaną koncepcję cenzury. Cenzury, która mniej osadzała się na teorii sztuki, a więcej na "wdrukowaniu" moralności, mającej już na wstępie umożliwiać potępienie sztuki nieodpowiedniej. I nie jest chyba zbyt daleko idącym stwierdzenie, że większość współczesnych ograniczeń sztuki czerpie co najmniej pośrednio z dorobku "pierwszego cesarza".

niedziela, 1 kwietnia 2012

Post primaaprilisowy: Nowożytne eksplozje

Rok temu pojawił się wpis na temat wymyślonego przeze mnie stylu artystycznego (chociaż akurat nazwę wymyślił kto inny) - link. Tym razem z okazji święta 1 kwietnia czas na opis nietypowego tematu, jakim były wybuchy i eksplozje czasów nowożytnych - temat rzadki, ale i niezwykle interesujący. O wybuchach wulkanów już raz było (link), więc tym razem skupmy się na wybuchach obiektów stworzonych przez człowieka. A nie da się ukryć, że dramatyzm, z jakim artyści próbowali oddać niezwykłość tych zdarzeń (w powiązaniu oczywiście z "niskimi" pobudkami, jakie niekiedy im przyświecały) czyni z tych przedstawień wręcz nietypowe dzieła sztuki. Ale dość tego wstępu - przejdźmy z werwą do meritum!
Delft, 12 października 1654 r., nieco po 11:30. Donośny huk zaburzył codzienną poniedziałkową rutynę kupieckiego miasta. Umiejscowiony w północnowschodniej części miasta magazyn mąki rozpadł się na strzępy powodując poważne zniszczenia wokół tego budynku. Łomot słychać było ponoć nawet 80 kilometrów za miastem, a siła eksplozji była tak potężna, że w tym miejscu nie pozostało nic innego jak stworzyć słynny konny rynek, które do dziś nie zabudowano. Ucierpieli oczywiście także okoliczni mieszkańcy, w tym mieszkający w Delft malarze. Jednym z nich był Carel Fabritius - w mojej ocenie najzdolniejszy z uczniów Rembrandta, który w portowym mieście osiadł trzy lata wcześniej (w Muzeum Narodowym w Warszawie oglądać można jego "Wskrzeszenie Łazarza" z 1643 r.). Nie tylko pod gruzami budynków zakończył swój żywot, ale także zniszczeniu uległo wiele jego prac, jak też niektórzy pracujący z nim uczniowie - m.in. Mattias Spoors. Ponad ćwierć miasta nie nadawała się do zamieszkania, osłupieni ludzie starali się sobie nawzajem pomagać, ale czyż jest taka możliwość w sytuacji, gdy wybuch wygląda tak, jak na ukazanej poniżej anonimowej rycinie z tego roku?
Sam magazyn powstał w 1572 r., zaś środki na jego budowę przekazał Konwent św. Klary znajdujący się w tej samej dzielnicy. Siła uderzenia dotarła aż do dwóch głównych kościołów miasta - Starego i Nowego Koscioła (Oude i Nieuwe Kerk), specjalnie wydzielonych dla poszczególnych wyznań chrześcijańskich. Wydarzenie też spotkało się z szerokim odzewem w innych krajach - do miasta napłynęły listy z kondolencjami ze Stanów Generalnych oraz królowej Elżbiety. W ciągu kilku lat miasto odwiedzili też władcy okolicznych krajów, zatrzymując się chwilę także, by upamiętnić setki zmarłych.
Egbert van der Poel, który wywodził się z tego miasta, nie przestawał tworzyć prac na temat tego niebywałego nieszczęścia. Być może nawet sam stracił córkę (pochowano ją dwa dni po katastrofie), lecz też dzięki niemu zachowały się widoki miasta z dekady przed jego ponowną zabudową, którą uwieczniał m.in. Vermeer. "Wybuch magazynu z Delft" z ok. 1654 r. (czyli pierwsza ilustracja dzisiejszego wpisu) pokazuje też inne ciekawe artystyczne zjawisko - wytworzenie się motywu nokturnu miejskiego z płonącym budynkiem. Coś co wcześniej pojawiało się bardziej jako jedna lub kilka postaci oświetlonych płomieniem świecy (a w 2. poł. XVII w. świetnie rozwinie to Godfried Schalcken), dzięki van der Poelowi stało się też elementem malarstwa panoram miast. Czy artysta w ten sposób chciał pokonać traumę, analogicznie jak czynił to choćby Rembrandt malując po śmierci swojego syna Tytusa? Możliwe, zwłaszcza, że po wybuchu na kilka lat zapotrzebowanie na prace artystów zmniejszyło się i van der Poel musiał wyjechać do Rotterdamu. To tam przez kilkanaście lat, prawie do roku swej śmierci (1664) tworzył obrazy ilustrujące ogrom zniszczeń.
 Jak do tego mogło dojść? Wiadomo, że eksplodować mogą wszelkie podobne pyły, gdy znajdą się w odpowiedniej mieszance pyłowo-powietrznej i dojdzie do umiejscowienia źródła zapłonu. Demolka, jaką pokazał van der Poel na ilustracji obok ("Widok Delft po wybuchu magazynu w 1654 r.") nie była jednak jedyną w tym czasie. W podobny sposób oprócz mąki eksplozję spowodować mogły takie substancje, jak celuloza, pasze dla zwierząt, zboże, pył drzewny i węglowy czy cukier, i co by tu dużo mówić, jak przekonują nas ilustracje z czasów nowożytnych, substancje te często ze swoich nietypowych właściwości korzystały. Jak choćby we Wrocławiu, gdzie 21 czerwca 1749 r. zniszczenia miasta spowodowała wybuchająca Brama Prochowa (Mikołajska), co widać na załączonym obrazku ;)
Całe zdarzenie zaczęło się o 3:00 w nocy w kamienicy znajdującej się obecnie przy ul. Pawła Włodkowica 6.  W tym miejscu znajdował się Arsenał Prochowy, w którym składowano dwa tysiące beczek prochu. Budynek trafiony został przez piorun, a wraz z eksplozją doszło nie tylko do wybuchu  Arsenału, ale i poważnego uszkodzenia bramy, ostatecznie rozebranej w czasach napoleońskich. I tym razem nie obyło się bez ofiar (między 60 a 100 osób), w tym mieszkających w okolicy Żydów. Siła eksplozji była tak poważna, że naruszyła oddalony o pół kilometra kościół Bożego Ciała, zaś z kościoła św. Elżbiety wypadły okna. Z kościołów franciszkanów i św. Doroty fala uderzeniowa zerwała zaś dach. Najbardziej ucierpiał jednak kościół Opatrzności Bożej (dawniej dworski), którego budowę rozpoczęto trzy lata wcześniej i w 1749 r. był już całkiem zaawansowany. Budowla prawie całkowicie rozleciała się i trzeba było ją w znacznej mierze zaczynać od nowa, niemniej już rok później oddano świątynię do użytku. Zniszczenie kilkudziesięciu domów  widać wyraźnie na przedstawionej obok rycinie Jana Davida Schleuena opartej na rysunku Karola Albrechta von Goulona. A o ówczesnych potrzebach miasta wywołanych wojnami śląskimi niech tylko świadczy fakt, że fantastyczny barokowy gmach z Aulą Leopoldina postanowiono przeznaczyć wówczas na nowy magazyn...
Nie tylko Wrocław miał takiego pecha. Siedemnaście lat później (12 września 1766 r. o godzinie 11:00) podobna rzecz przytrafiła się w Norymberdze, gdzie także młyn, w dał o sobie znać. Co ciekawe, nie było to jedyne tego typu zdarzenie - okazuje się, że już dwa lata wcześniej (22 marca 1764 r.) obiekt ten uległ zapłonowi, co także znalazło swoje ujście w miedziorytach (wystawiono je m.in. w Earl's Court w Londynie w 1903 r., notabene w towarzystwie podobnych prac jak litografia przedstawiająca pożar w Pałacu Królewskim w Monachium w 1870 r. czy Operze w Palais Royal w 1763 r.). Jakim sposobem tak niestabilny obiekt nadal był użytkowany dwa lata później? Tego niestety nie jestem w stanie sobie wyobrazić, ale można stwierdzić, że mieszkańcy sami prosili się o nieszczęście... Przy okazji dostrzec można, że nieznany artysta zmieścił się w konwencji i nie omieszkał dodać ekspresyjnych, wylatujących w powietrze desek drewnianego obiektu, niszczących przy okazji okoliczne zabudowania.
Wybuchy zdarzały się jednak nie tylko na ilustracjach ukazujących wydarzenia współczesne, ale także umieszczano je w scenach biblijnych. Najlepszym chyba przykładem jest znajdująca się w Fitzwilliam Museum w Cambridge praca Francois de Nome, działającego podobnie jak dwóch innych artystów w tym czasie pod pseudonimem Monsu Desiderio. Wraz z tymi malarzami (personalia tylko jednego udało się ustalić - był to Didier Barra) stworzyli swoistą "spółkę", która lubowała się w fantastycznych widokach zniszczeń architektury. Siła ekspresji prac powoduje wręcz, że co bardziej chętni historycy sztuki widzą w ich dziełach zaczątki surrealizmu, ale chyba jest to zbyt daleko idące stanowisko. Niemniej nie sposób pominąć ukazanej powyżej sceny, w której król Asa, wprowadzając monoteizm w państwie Judy, niszczy idole politeistycznych religii. Kompozycja sceny nijak się ma do tego, jak temat ten podejmowano choćby w sztuce protestanckiej, gdzie co bardziej ekspresyjne prace przedstawiały płonące "bałwany" czy łupanie kolejnych pomników na ziemi przez zaangażowanych wyznawców judaizmu. W pracy de Nome'a destrukcja idzie na całego - świątynia przypominająca jak żywo wczesnobarokowe wnętrza z elementami późnogotyckiego wystroju zapada się pod wpływem pękających kolumn. Ogień trawi nie tylko boczne ołtarze, ale wręcz niszczy spoiwo między kolejnymi blokami kolumn, powodując że sprawiają wrażenie zawieszonych w powietrzu. Mi osobiście nasuwa się myśl, że tak pełne powiązanie przestrzeni świątyni z tradycją chrześcijańską powoduje, że praca ta mogła być zlecona przez kogoś, kto pragnął przemycić w niej treści antykatolickie, niemniej sam fakt działalności w Neapolu owej "spółki" artystów i brak informacji na temat dziejów tego obrazu, stawia tę tezę jedynie w sferze domysłów...
Mam nadzieję, że luźniejszy tym razem temat pozwolił co niektórym Czytelnikom podnieść w górę kąciki ust. A jeśli i to się nie udało to czas na dowcip o eksplozji (może trochę betonowy, ale chyba śmieszy):
Po wybuchu jądrowym na uschniętym kikucie ocalałego drzewa siedzi para szympansów.
- Masz coś do jedzenia? - pyta samiec.
Samica podaje mu jabłko.
- O nie, nie będziemy tej idiotycznej historii powtarzać od początku!

PS. Miłego "wkręcania" znajomych w Prima Aprilis!

sobota, 31 marca 2012

Poszukując odnowienia figuratywności

Tak ostatnio (nie)szczęśliwie się złożyło, że na łamach bloga pojawiło się kilka postów na temat sztuki chińskiej. Tym razem jednak nie skończyło się to próbami włamania na moją skrzynkę pocztową bliżej nieznanych mi istot (jak to było po wpisie na temat sztuki Ai Weiweia), co świadczy o tym, że mój krytycyzm w stosunku do współczesnej sztuki chińskiej udało mi się całkiem ładnie zamaskować. I to wczoraj polując w sklepie jednej z największych sieci sprzedaży książek i czasopism w Polsce trafiłem na numer "Artforum" z ubiegłego miesiąca (luty 2012). To bodaj jedyne pismo o tak wielkim zasięgu na temat sztuki, które drukuje się z opóźnieniem, bo podczas wczorajszej wizyty na ich stronie internetowej ukazał mi się tekst, że marcowy numer jest właśnie w drukarni... Cóż, można i tak, w końcu liczy się treść. A tam interesujący i przykuwający kolorami obrazów tekst Eugene Wand pt. "A sense of doom about painting prevailed in China in the 1990s". W sumie temat interesujący i związany z tym, co zdarzyło mi się skrobnąć już na blogu, więc chwyciłem pismo, poleciałem do kasy boleśnie przekonując się o stosunku ceny angielskojęzycznego miesięcznika na błyszczącym papierze do zawartości kieszeni polskiego doktoranta i aplikanta zarazem, a potem zabrałem się za lekturę. I moja konstatacja jest na pozór jedna - dlaczego badacze współczesnego malarstwa, które na szczęście w znacznej mierze wróciło do figuratywności, na siłę próbują je osadzać w kontekście dorobku renesansu, manieryzmu i baroku zamiast wykazać, iż jest to zakamuflowana forma tego, jak już udało się politycznie wykorzystać realizm? Skoro z obrazka ewidentnie widać, że jest to sztuka zaangażowana i realistyczna, to czemu mało kto gotów jest pójść tym tropem dalej?
Pokazana obok ilustracja to najnowsze  z dwóch opisanych przez autora artykułu malowideł. Z uwagi na prawa autorskie nie mogłem niestety go tutaj zamieścić jako niezależnego obrazka, więc jeśli obok nic się nie wyświetla, to znaczy że Dan Washburn, ceniony amerykański korespondent piszący obecnie z Szanghaju coś pozmieniał w swoim Flickrze ;) Obraz nosi tytuł "W stronę Taihu" i powstał w 2010 r. Na pozór spokojna, wyważona kompozycja zdaje się wiązać wyłącznie z idyllicznym przedstawieniem grupy chłopców zdążających łodzią w jakimś, bliżej nieokreślonym kierunku. Latające wokół białe czaple odnoszą się nie tylko do dziewiczej przyrody w jakiej zwierzęta te muszą żyć, ale także powszechnie znanej w Chinach legendy o Czaplej Wyspie, jak do dziś nazywa się jedną w okolicach Xiamen - ponoć najczystszego miasta w Państwie Środka. Monstrualne obrazy (każdy ma prawie 3 metry na 4 metry), jakie ostatnio stworzył Liu Xiaodong, powodują, że widz odnosi wrażenie, jakby przed jego oczyma objawiali się owi chłopcy w swoich naturalnych rozmiarach. Złudzenie jest oczywiste, ale maestria techniczna pracy i szczegółowość połączona z różnorodnością walorową barw powoduje, że niełatwo jest nie poddać się ułudzie. Przyjrzyjmy się też drugiej pracy, bo dopiero razem prowadzą one autora artykułu do pewnej analizy na temat tego, co się dzieje we współczesnej chińskiej sztuce.
Tym razem to urokliwe nastoletnie Chinki zainteresowały artystę. Umieszczone na tle zniszczonego miasta ("Na przedmieściach Beichuanu", również 2010 r.) usilnie zwracają uwagę widza swoimi pozbawionymi emocji twarzami. To łączy obydwie prace - tak jakby zarówno dziewczęta, jak i chłopcy byli indyferentni, stanowili wynajętych przez artystę modeli, by osadzić ich w pewnej rzeczywistości. A to właśnie ta rzeczywistość konstytuuje znaczenie obydwu obrazów. W przypadku Beichuanu znaczenie jest oczywiste nawet dla europejskiego odbiorcy, nie zawsze świadomego chińskich kontekstów. Trzęsienie ziemi w 2008 r. w Syczuanie, które pozbawiło domów prawie 4,8 milionów ludzi (według oficjalnych danych), do dziś nie doczekało się pewnej liczby tych, którzy wówczas zginęli pod zawalającymi się budynkami. To im poświęcona jest ta praca, jednak jest ona niezwykle stonowana, jeśli chodzi o przekaz. Zniszczone miasto, domy, które zsunęły się z pobliskiej skały nie pozostają w żaden sposób skomentowane przez malarza. Tylko grupa dziewczynek i odwołanie się do miasta wskazuje, iż artysta skupił się na jednym z najbardziej spopularyzowanych medialnie aspektów tego zdarzenia czyli około tysiącu (oficjalnie) uczniów, którzy stracili życie podczas zawalenia się kampusu lokalnej szkoły. Ostatecznie aż 80% budynków w mieście nie ustało na swoich fundamentach, co spowodowało podjęcie nietypowej decyzji przez lokalne władze - zamiast odbudowywać całą strukturę miejską przeniesiono mieszkańców do pobliskich miast, a stolicę powiatu do Yongchang, położonego 23 kilometry dalej. Miejmy nadzieję, że to miasto przetrwa dłużej i nie doświadczy podobnego kataklizmu, co sugerować może jego nazwa oznaczająca w chińskim "wieczną pomyślność".
Wróćmy jednak do Beichuanu, który uzyskał niedawno nową rolę - ma stać się trwałą ruiną, zmodyfikowaną jedynie o tyle, by móc z miasta (niegdyś liczącego 20 tysięcy mieszkańców) uczynić pomnik pamięci zmarłym i poszkodowanym w trzęsieniu ziemi. Rola dziewczynek na obrazie w tym momencie staje się całkowicie oczywista - zmarłe uczennice wyrastają na przewodniczki widza zdążającego nieutwardzoną ścieżką ku ruinom miasta. To ich wizualna esencjalność, stała obecność na wskazanym malowidle stanowić ma trwałe wyrażenie szacunku i dowartościowanie cierpień lokalnej ludności. Czyż jednak czegoś podobnego ostatnio nie mieliśmy? Czym różni się praca Liu Xiaodonga od pomysłu Ai Weiweia, który w rok po katastrofie, twierdząc, iż władze wyraźnie zaniżają liczbę zmarłych w Syczuanie, rozpoczął swoje dziennikarsko-artystyczne śledztwo? Z łatwością najbardziej znany chiński dysydent dowiedział się, że w syczuańskich szkołach w tym czasie zginęło ponad 5,6 tysiąca dzieci. Zbierając informacje o nich zweryfikował (z o wiele większym trudem), że nie odnalazło się aż 5,2 tysiąca z samego Beichuanu. Artysta eufemistycznie skwitował to słowami, że "lista oficjalna jest co najmniej niekompletna". Oczywiście prowadzenie tak zakrojonego na szeroką skalę śledztwa nie byłoby możliwe bez pomocy wolontariuszy, którzy stali się wraz z rodzicami dzieci ofiarami zastraszeń ze strony lokalnych władz i policji (tak przynajmniej twierdził Weiwei), chociaż i tak w przypadku wolontariuszy ponoć działania te nie były tak znaczące jak mogłyby być z uwagi na sławę artysty. Jednak to rodzice "całkowicie stracili nadzieję", jak w majowym artykule z 2009 r. opisywał swoje dochodzenie chiński artysta (link).
Czymże w takim razie jest obraz Liu Xiaodonga, jeśli nie próbą przedstawienia problemu w sposób nieobarczający władz choćby częściową odpowiedzialnością za skalę zniszczeń. Wszyscy pewnie pamiętamy, że gdy doszło do trzęsienia media nie raz wspominały, że większość budowli wznoszona była szybko, firmy budowlane korzystały z tańszych i słabszych materiałów niż te, z których miały korzystać, a działania ratunkowe nie były wystarczająco skuteczne, by udzielić niezbędnej pomocy wszystkim poszkodowanym. O ile to ostatnie przy skali zniszczeń i liczbie osób, które ucierpiały, jest całkowicie zrozumiałe, to dwa pierwsze czynniki można byłoby ominąć, gdyby nie problematyczna w Chinach sytuacja z korupcją, zwłaszcza na poziomie lokalnym i regionalnym. To właśnie to zjawisko uwypuklał Ai Weiwei, a zostało ono pominięte przez Xiaodonga. Analogicznie jest w przypadku drugiego obrazu, przedstawiającego chłopców na łódce. Po raz kolejny podpis sugeruje, w jakim miejscu postaci się znajdują. Jezioro Tai (znane też pod nazwą Taihu) w 2007 r. zanieczyszczone zostało cyjanobakteriami (sinicami) i choć ich pochodzenie było wyłącznie wywołane przez człowieka (dodanie sinic do upraw ryżu powoduje wzrost plonów o około 20%), rząd uznał zdarzenie za naturalną katastrofę ekologiczną. I w przypadku zbiornika wodnego, z którego wodę czerpało około 30 milionów ludzi! Spekulanci postanowi zbić na tym interes, toteż dość szybko ceny wody butelkowanej wzrosły sześciokrotnie, a wprowadzenie cen maksymalnych jedynie zintensyfikowało czarny rynek tego podstawowego do życia surowca.
Ten blog nie jest blogiem o turystyce, ale nie da się ukryć, że widok jeziora jest kojący. Równie kojący pewnie był dla Wu Lihonga, chińskiego działacza środowiskowego, który za upublicznianie informacji o skażeniu otrzymał karę trzech lat pozbawienia wolności. Na nic się zdało się jednak zamknięcie ponad 1300 okolicznych fabryk - nadal do jeziora wpływają zakażone wody, a ekosystem traci na zawsze swój wyjątkowy charakter. Jeśli wiedzę tę skonfrontujemy z obrazem, to okazuje się, że po raz kolejny artysta jedynie wskazał problem, lecz w żaden sposób się do niego nie odniósł. Przemierzający bezgraniczną taflę zielonkawej wody czynią to przy obecności czapli - ptaków, które nie są w stanie gniazdować przy tak zanieczyszczonym środowisku. Czy jednak za tym obrazem płynie jakikolwiek dalej idący krytycyzm? Czy malarz otwarcie opowiada się za tym, że problem wymaga rozwiązania i że dalsza degradacja środowiska nie powinna mieć miejsca? Nic takiego z obrazu nie wynika - jest tylko tytuł, lecz poza nim dalsze odniesienia nie występują. Stąd też moja wątpliwość, czy rzeczywiście prace Liu Xiaodonga uznać można za "krytyczne" wobec ustroju i władz, jak pragnie je widzieć Eugene Wang w swoim tekście.
W taoistycznej koncepcji występują tak zwani "xian" - nieśmiertelni, wyjątkowi ludzie, którzy dzięki osiągnięciu pełni harmonii w życiu doczesnym mogli uzyskać ów niebywały dar wiecznego życia. Z nich wyróżnić można Ośmiu Nieśmiertelnych, których często przedstawia się płynących w łodzi ku rajskiej wyspie Penglai (jak załączonej rycinie obok). Towarzyszyli im często złoci chłopcy i jadeitowe dziewczęta, a samej podróży owych mędrców przypatrywały się latające obok czaple. Do tego nawiązał chiński malarz uwypuklając inne znaczenie przedstawionych nastolatków - nadzieję na lepsze jutro, przetwarzanie świata na nowo, odnowienie go pomimo traumy, jaka nastąpiła po obu tych katastrofalnych zdarzeniach. Dawanie ludziom nadziei w tych dwóch wyrazistych, zapadających w pamięć, obrazach jest zapewne głównym zamierzeniem artysty, lecz nadal moim zdaniem nie stanowi to krytycznego podejścia do rzeczywistości, jakie jest mu przypisywane. Bo i samo sięgnięcie do realizmu, na różne sposoby obecnego w sztuce współczesnych Chin (jak choćby połączenie folkloru z dorobkiem sztuki zachodniej), nie daje wystarczającego potencjału, by odciąć się wyraziście od polityki. Nie bez powodu realizm mógł krytykować nierówność społeczną w XIX w. czy w swej wynaturzonej formie w początkach XX w., lecz nie nadawał się do uwypuklenia tego, że sam też potrafi być środkiem transmisji idei politycznych.
I tu wrócić trzeba do tego, co dzieje się w obecnym malarstwie. Powrót do obrazu, jakże wyczekiwany po okresie "estetycznego wyposzczenia" zeserwowanego odbiorcom w latach 70., dał impuls do odkrywania na nowo wyjątkowości siły koloru i figuralnej kompozycji. Swojego czasu nawet Mieke Bal nazwała tę ideę podchwyconą przez artystów estetyką "neobarokową", wskazując na iluzjonizm tworzonego przez wielu artystów spektaklu, wymuszających zajęcia przez widza określonej nie tylko pozycji pod względem oglądu, ale i przyjęcie pewnych tez pracy za pewnik (Mieke Bal, "Quoting Caravaggio. Contempory Art, Preposterous History", Chicago 1999). Spektaklu, w którym późniejsze dzieło poprzez swoją specyfikę warunkuje odbiór wcześniejszego. Czy zatem mamy w przypadku chińskich malarzy do czynienia z takim zjawiskiem? Moim zdaniem niekoniecznie, bo brak jest korespondencji między obrazem "cytującym", a tym, które jest "cytowane". Dziewczęta siedzące przy ruinach miasta nie stanowią bowiem żadnej wypowiedzi w stosunku do podobnych prac, lecz raczej zacierają granicę między tym, co o tragedii w Syczuanie już powiedziano, a tym jak bardzo temat ten można "uogólnić", skrywając problem pod fakturą umiejętnych pociągnięć pędzla. Podobnie jest z uczniami oddającymi się nieustannej wędrówce po zielonym jeziorze. Niczym współcześni Syzyfowie nie przekroczą granic pola obrazowego, ich pragnienie zakończenia podróży nie ziści się, a i cel przy tak pozbawionych emocji twarzach pozostaje nieodgadniony. Widz skonfrontowany zostaje zatem z de facto pustymi semantycznie pracami, których jedynym elementem "znaczącym" (jeśli próbować choć trochę trzymać się pojęć semiologicznych) jest tytuł. Analogicznie jak to miało miejsce w malarstwie socrealistycznym, gdzie nie jest istotne jacy robotnicy przekraczali normy, jakie kobiety kierowały traktory i jak tłumaczono chłopom przyszły dobrobyt po kolektywizacji wsi. Nie jest to żaden "cyniczny realizm", "neorealizm: czy "neoakademizm", jak pragną to widzieć badacze współczesnej sztuki chińskiej, triumfującej ostatnimi czasy na aukcjach po obu stronach Pacyfiku (w 2010 r. chiński rynek aukcyjny stanowił 33% globalnego rynku, wyprzedzając Stany Zjednoczone o 3 procent, a o 14 procent Wielką Brytanię). Moim skromnym zdaniem malarz nie wyszedł poza ramy "bezpiecznego" malarstwa wywodzącego się z socrealizmu, jaki przez kilka dziesięcioleci aż do początku lat 90. utrwalił się w sztuce Państwa Środka, a dopiero potem stopniowo i powoli przekształcał się w swoją bardziej zakamuflowaną, przyjemniejszą dla zachodniego odbiorcy, formę. 
Nie sposób zaprzeczyć słowom Liu, który podczas listopadowego spotkania czołowych artystów chińskich z amerykańskimi w Pekinie stwierdził, że "Chiny obecnie bardzo się zmieniły i jako artyści wypracowaliśmy unikalny język, by komunikować się z resztą świata. To oferuje komfortową sferę dla każdej ze stron". Tylko czy język ten rzeczywiście pozwala na pełną, nieskrywaną komunikację? Czy z obrazów Liu Xiaodonga wynika pełna otwartość i możliwość artystycznego i intelektualnego kontaktu na wszelkich możliwych poziomach, jak choćby odbywa się to w obecnej europejskiej sztuce awangardowej? Czy sztuka ta wymaga jakiejś głębszej wiedzy lub refleksji od widza, czy też raczej zadurzyć on się ma w pięknie kontrastów barwnych i nieco niespokojnej kresce kształtującej przedstawione na płótnie postaci. Jakakolwiek byłaby odpowiedź na to pytanie (a w znacznej mierze zależy ona od subiektywnych preferencji skonfrontowanego ze sztuką Xiaodonga odbiorcy), to malarz ten pełni swoistą rolę ambasadora takiej sztuki poza granicami najludniejszego państwa świata. A o tym niech świadczy fakt, że sam stał się przedmiotem (sic!) zainteresowania artystów innych mediów, jak reżyser Yao Hung-I, który stworzył dokument o powrocie artysty do rodzinnego, prawie półmilionowego Jincheng w północnych Chinach. Artysta opuścił to miasto w 1980 r. (a więc gdy zaczęły pojawiać się pierwsze oznaki luzowania się więzów oficjalnej sztuki), by studiować w Pekinie malarstwo i nie wrócić w te strony przez kolejnych trzydzieści lat. Ta podróż sentymentalna uzupełniona została w specyficzny sposób - każde istotniejsze zdarzenie, spotkanie z kimś znanym w dzieciństwie, przywołanie wspomnienia, uzupełnione zostają tworzeniem przez artystę nowego obrazu rozpoczętego w rodzinnym domu. Czyżbyśmy mieli w "Hometown Boy" do czynienia z kreowaniem nowej legendy artysty, jak swojego czasu uczynił to Hans Namuth fotografując technikę pracy Jacksona Pollocka? Tajwańczycy mogli się już o tym przekonać, przyznając reportażowi Złotego Konia (najważniejszą w tym kraju nagrodę filmową) w kategorii dokumentu, a wczoraj film został zaprezentowany w Vancouver w związku z trwającą tam wystawą "Yellow Signal: New Media in China" (link). Jaki będzie jego efekt, przekonamy się pewnie za kilka lat...

wtorek, 27 marca 2012

Ekomiasta i droga ku przyszłości

Ostatnio dał mi do myślenia fakt, że najpóźniej 12 marca tego roku liczba ludzi na świecie przekroczyła 7 miliardów. Siedem bilionów takich samych stworzeń razem tworzących niespotykaną w przypadku innych gatunków sieć powiązań... i liczba ta stale rośnie. Cóż tej gigantycznej wspólnocie jestem w stanie dać ja - zapracowany koleś z trudem radzący sobie z dwiema wizjami swojego życia, niepotrafiący zdecydować w jakim kierunku podążyć, co z kolei przekłada się na średnio 3-4 godziny snu na dobę. Takie pytania zapewne nie jeden raz zaprzęgną do pracy moje szare komórki, ale pewnie chociaż część Czytelników stawia sobie podobne pytania. Na ile jesteśmy wyjątkowi i ile możemy dać innym. Jak żyć? (o to już pytano nawet "wszechwiedzącego" premiera, który nie potrafił udzielić odpowiedzi) Częściowo taką odpowiedź próbują dać współcześni architekci i urbaniści, pokazujący jak wielkim zagrożeniem i wyzwaniem jest postępująca degradacja środowiska. To spod ich desek kreślarskich wyszły plany przekształceń istniejących miast lub stworzenia "na surowym korzeniu" nowych struktur miejskich, które w mniejszym stopniu lub w ogóle nie będą obciążać naszą planetę. To im też poświęcę dzisiaj kilka słów, bo niektóre z tych pomysłów choć godne pochwały, ocierają się niekiedy o granice absurdu. Zanim jednak do tego dojdziemy, sięgnijmy w przeszłość do znanej koncepcji miasta-ogrodu Ebenezera Howarda, która jako pierwsza w tak wielkim stopniu wskazała na potrzebę przybywania w przyjaznym, naturalnym środowisku.
Przedstawiona obok ilustracja ukazała się w wydaniu z 1900 r. książki "Jutro: Pokojowa ścieżka do rzeczywistej reformy" (pierwsze wydanie było z 1898 r.), ale szybko zmieniono tytuł na ten pod jakim obecnie jest znana - "Miasta ogrody jutra". Jak widać, miasta miały być pozbawione slumsów i dymu, co dość szybko przyniosła efekt urbanistyczny. Rok po pierwszym wydaniu książki E. Howard założył Stowarzyszenie Planowania Miast i Wsi, a już w 1903 r. Barry Parker i Raymond Unwin przystąpili do realizacji w Letchworth pierwszego miasta zaplanowanego zgodnie z założeniami E. Howarda. Organiczne były nie tylko przestrzenie miasta, ale i jego rozwój. Siedziby ludzkie miały być zgrupowane w centrum, otoczone tzw. pasem żywicielskim, gdzie uprawiano rośliny niezbędne do zaspokojenia potrzeb ludności. Gdy ludność centrum osiągnęła limit (w tym wypadku 12 tysięcy osób) miasto miało stworzyć miasto-satelitę, które oddalone o ów pas farm miało rozwijać się od początku. Całość zaś Howard planował skomunikować za pomocą kolei. Łatwo dostrzec, że plan ten był dość dopracowany, chociaż nie do końca - miasto satelickie miało mniej miejsca na farmy, a także na swój własny rozwój ograniczane innymi satelitami miasta centralnego. W ten sposób miasta te nie były sobie równe. Problemem też było uwzględnienie warunków geograficznych, niemniej akurat ten problem można dość łatwo ominąć.
Mi osobiście koncepcja ta kojarzy się z wcześniejszą, tzw. koncepcją Victorii opracowaną przez Benjamina Warda Richardsona. Wydał on w 1849 r. książkę "National Evils and Practical Remedies", a więc o tytule ewidentnie odpowiadającym ówczesnym tendencjom do odgórnego "uzdrawiania" społeczeństw, w której zaprezentował de facto pierwsze miasto "kapitalistyczne". Klasa najbardziej majętna miała zamieszkiwać w centrum, zaś robotnicy w slumsach zgrupowanych na obrzeżach. Centrum zaś dodatkowo podkreślała wyższa architektura niż ta przy rogatkach miasta, tworząc z niego swoiste 10-tysięczne panopticum. Pomysł Howarda jest więc odwrotnością tego rozwiązania, bo w centrum planował on umieścić budynki użyteczności publicznej - parki, biblioteki, muzeum, teatr i ratusz. Proekologiczny charakter tej koncepcji jest więc oczywisty: domy mieszkańców miały posiadać ogrody, zaś ludność szerokimi bulwarami i główną aleją docierać do oddzielonych od tej sfery miejsc pracy i fabryk. Całe miasto zaś otoczono linią kolejową, tworząc naturalną barierę przed jego rozrastaniem się.
Tym, co szczególnie istotne w przypadku Howarda jest fakt, że na różne sposoby rozumiano jego ideę. Projektanci zafascynowani tym pomysłem tworzyli coraz to bardziej skomplikowane plany, minimalizujące zagrożenia, jakich nie dostrzegał Howard. Stąd też kolejne miasta-ogrody jak niemieckie Hellerau (1907), katowicki Giszowiec (1907-1910), Woodbourne (obecnie dzielnica Bostonu) czy Canberra oddalały się powoli od pierwotnych rozwiązań, chociaż nadal starały się utrzymywać poszczególne sfery życia jednostki z dala od siebie, wiążąc przede wszystkim miejsca mieszkalne z zielenią miejską. Pluralizm tego rodzaju rozwiązań miał jednak swój pozytywny wydźwięk - w 1933 r. przyjęto wreszcie oficjalnie doktrynę, która nam wydaje się obecnie oczywista: Międzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej (CIAM) uznał, że idealne miasto ma zapewniać jednostce słońce, przestrzeń i zieleń. Karta Ateńska, która wyznaczyła ramy urbanistyki i architektury na kolejne trzy - cztery dziesięciolecia, stwierdzała wyraźnie, że "po błędach ostatnich stu lat architektura musi znów służyć człowiekowi, musi porzucić ideowy pompieryzm, musi pochylić się nad jednostką i tworzyć dla niej urządzenia, które będą określać i ułatwiać jej życie" (cytat za: Magdalena Szczepańska, "Miasto-ogród jako przestrzeń zamieszkania, pracy i rekreacji", "Studia Periegetica. Zeszyty Naukowe Wielkopolskiej Wyższej Szkoły Turystyki i Zarządzania w Poznaniu", rok 2011, nr 6, s. 87).
Przedstawiona obok fotografia została wykonana w Zjednoczonych Emiratach Arabskich w styczniu tego roku, choć niestety nie przeze mnie ;( To tam powstaje miasto idealne naszych czasów. Przyświecający bajecznie bogatym szejkom cel to wydać około 20 miliardów amerykańskich dolarów do 2025 r., by stworzyć pierwsze miasto na świecie, które nie będzie emitować dwutlenku węgla do atmosfery ani nie będzie generować jakichkolwiek odpadów. Zwarta forma i nowoczesne technologie stworzyć mają nowy typ miasta, które będzie całkowicie samowystarczalne. Zewnętrzny mur spowoduje, że burze piaskowe (jak ta z najnowszej części "Mission Impossible") nie będą utrapieniem, a komunikacja miejska zastąpi jakiekolwiek inne pojazdy. Szachownicowa zabudowa, która mi osobiście z lotu ptaka przypomina plany niektórych założeń z czasów starożytnego Bliskiego Wschodu, wspierać będzie okresowe przewietrzanie głównych arterii, dzięki czemu atmosfera w mieście nie będzie nigdy "gęsta". Brzmi jak utopia? Było takich wiele, ale niektóre z tych elementów już są stosowane w innych ekomiastach. Po raz pierwszy jednak przy tak liczebnym mieście (50 tysięcy mieszkańców oraz 60 tysięcy dojeżdżających codziennie pracowników z pobliskich ekumen) urbaniści głowią się, jak zakomponować budynki, by do podstawowych usług od miejsca zamieszkania nigdy nie było dalej niż 200 metrów. Czy im się uda, przekonamy się już za ok. 2020-2025 roku, chociaż niestety ze względu na kryzys na kilkanaście miesięcy budowa została zahamowana.
Mnie jednak z całej koncepcji Masdaru najbardziej urzekła idea tzw. "Centrali" czyli obiektu, który pozyskiwać będzie energię słoneczną na swoje potrzeby. Energia ta napędzać ma maszyny, których oprogramowanie przesuwać je będzie w taki sposób, że same wzniosą pozostałe elementy budynku. Samobudujący się obiekt? Co by o tym nie mówić, jest to budujące ;) Zwłaszcza, że inne  miasta idealne (czy raczej komuny) wciąż nie mogą wyjść z fazy "inkubacji". Dotyczy to zwłaszcza najsłynniejszego z nich czyli Auroville. Znajdujące się w południowych Indiach miasto chwali się na swojej oficjalnej stronie (link), że "pragnie być wszechstronnym miastem, gdzie mężczyźni i kobiety z wszystkich krajów mogą żyć w pokoju i rozwijającej harmonii ponad wyznaniami, polityką i narodowościami. Celem Auroville jest zrealizować ludzką jedność". Jeśli wydaje Wam się, że to brzmi jak napis na tabliczce zawieszonej na drzwiach squatu, to spieszę wyjaśnić, że idea wyłoniła się w latach 60., a w 1968 r. Mirra Alfassa (zwana "Matką") oraz architekt Roger Anger stworzyli podwaliny pod tę futurystyczną wioskę.
W 1973 r. założycielka Auroville odeszła do krainy wiecznej medytacji i dopiero niedawno, bo w 2008 r. ukończono centralną świątynię w mieście czyli tzw. Świątynię Matki (Matrimandir). Obiekt z jednej strony kultywuje rolę jaką odegrała Mirra Alfassa uznając ją za "symbol Boskiej odpowiedzi na ludzkie potrzeby doskonałości" (cokolwiek by to miało oznaczać), a z drugiej nie przynależy do żadnej sekty czy kościoła. Każdy może tam rozwijać się duchowo (jako że praktyki i rytuały religijne są zakazane), a najlepiej czynić to poprzez ćwiczenia jogi integralnej. Na jodze się nie znam (chociaż kwiat lotosu w miarę mi wychodzi), ale czy rzeczywiście takie skoncentrowanie tego obiektu tylko na jednej ze szkół medytacyjnych nie narusza owej granicy awyznaniowości Auroville? Jeśli dodamy do tego fragmenty z Karty założycielskiej, że "Auroville ma być miejscem niekończącej się edukacji, stałego rozwoju i niestarzejącej się młodości", "by żyć w Auroville trzeba być pokornym sługą Duchowej Świadomości" oraz "Auroville będzie terenem materialnych i duchowych rozwojów żywego wcielenia aktualnej Ludzkiej Jedności", to mi osobiście przypomina to posługiwanie się niedookreślonymi pojęciami i alegoriami, jakimi niegdyś szafowano w trakcie rewolucji francuskiej. Całość zaś dofinansowana jest oczywiście przez UNESCO, a także z biletów i opłat od turystów. Na mieście cień jednak ostatnimi laty rzuciła afera z wykorzystywaniem przez mieszkańców (około 2 tysięcy ludzi z 44 krajów, głównie Indii) okolicznej ludności, w tym dzieci, a także twierdzenia założycielki Centrum Eon dla Kosmologii, Patrizii Norelli-Bachelet, której zdaniem w trakcie trwającej 37 lat budowy Matrimandir znacznie zmodyfikowano plan świątyni niezgodnie z ideą "Matki". Nie zmienia to jednak faktu, że Auroville jest ciekawym eksperymentem zarówno społecznym, jak i urbanistycznym, zwłaszcza że budynki stawiane są w ten sposób, by przypominały z lotu ptaka ramiona galaktyki spiralnej. Nie byłbym sobą, gdybym na koniec wrzucił jeszcze jednej łyżki dziegciu. Rozbawiła mnie bowiem metoda nasycania dobrą energią wody, która przecież zgodnie z teorią jogi, podobnie jak pokarm, potrafi oddziaływać nie tylko na ciało, ale i na myśli oraz uczucia. Aby więc była "lepsza", nasyca się ją puszczaną w tle muzyką Bacha oraz Mozarta. Jak dla mnie fenomenalny pomysł, by coś takiego wprowadzić do polskich sklepów dla złaknionych nowości yuppie oraz zafascynowanych Orientem ekologicznych aktywistów (tylko czy jest to wystarczający konsumencki target?).
Jak widać miasta ekologiczne, niektóre nadal czerpiące z idei ogrodu (Edenu, Arkadii?), to przyszłość, która wielkimi krokami nadchodzi i nadejść musi w związku z wyczerpywaniem się surowców naturalnych. Także "na naszym podwórku" pojawiają się już takie mieściny, które można nazwać ekomiastami. W Londynie rozwija się projekt BedZED skoncentrowany na ograniczeniu emisji dwutlenku węgla, w mojej rodzinnej Bułgarii pięć kurortów tworzy tzw. Ogrody Czarnomorskie pozbawione ruchu kołowego, w Saragossie powstało osiedle Ecociudad Valdespartera, a niemieckie Erlangen przestawiło się na energię słoneczną. To właśnie u naszych zachodnich sąsiadów znaleźć można najwięcej takich pomysłów. Do rozpoczętej tam rywalizacji miast o miano najprzyjaźniejszego dla środowiska nawiązała nawet Japonia, organizując u siebie podobny konkurs. Kluczowym jednak etapem rozwoju jest Freiburg, kończący nastawianie się na energię słoneczną i modelowe miasto Hamm z niezwykle wydajną elektrownią. Z metropolii zaś, to Hamburg wraz z pobliskim Harburgiem rości sobie miano "ekologicznego miasta", na naszych oczach przeobrażając tereny industrialne w granicach landu. Także na południu Słowacy nie zasypiają gruszek w popiele (który też można wykorzystać jako surowiec energetyczny). Żylina, kojarząca się głównie fanom piłki nożnej jako siedziba dość dobrze grającego klubu sportowego i miejsce urodzin Duszana Kuciaka, niedługo ma zakończyć budowę (dzięki środkom unijnym) dzielnicy czerpiącej energię ze źródeł odnawialnych. Najdalej jednak poszły rządy pozaeuropejskie - w Ammanie powstaje dzielnica na wzór nieskończonego jeszcze Masdaru, a w Chinach parę kilkusettysięcznych miast ma prawie nie emitować gazów cieplarniach i czerpać energię ze źródeł odnawialnych. Akurat w tym ostatnim wypadku trudno się dziwić - szacunki są takie, że za niecałe 40 lat 99% PKB w Państwie Środka kreowane będzie w miastach. To zaś doprowadzi pewnie do jeszcze większej urbanizacji...
Do czego owa idea ekomiast doprowadzi, ciężko przewidzieć chyba nawet urbanistom. Z jednej strony skupić się muszą na energetycznej samowystarczalności, z drugiej - tereny zielone zwiększają obszar miasta, co wymusza większe koszty energetyczne transportu, świadczenia usług i zaopatrywania w niezbędne surowce mieszkańców. Oby więc efekt tych zmian był taki, jaki wynikał z pism Cycerona, który do obiegu wprowadził pojęcie "drugiej natury" (użytkowanej przez człowieka) obok "pierwszej", a więc naturalnej przyrody. Gdy w renesansie zajęto się ogrodami, to nie sposób było nie odnieść się do tekstów rzymskiego mówcy. Jacobo Bonfadio i Bartolomeo Taegio wprowadzili w 1541 r. pojęcie "trzeciej natury", a więc tej, która w pewien sposób ucieleśnia obydwie wyżej wspomniane. Do niej też nawiązują twórcy ekomiast, tworząc z nich swoiste ekosystemy. Czas więc trzymać za nich kciuki, by wreszcie był to ekosystem, o jakim marzą filozofowie i urbaniści od starożytności.

sobota, 24 marca 2012

Ranking zapomnianych artystów #6 - Louisa Matthiasdottir

O tym, że dane dzieło mieści się w kanonie, a inne nie z samej przyczyny miejsca jego pochodzenia lub ekspozycji nie trzeba nikogo przekonywać. Niezwykle ciężko promować jest bowiem sztukę, która powstaje niejako "na uboczu" centralnego obiegu sztuki. Ot, jakiś artysta miał "pecha", że dane było mu było przyjść na świat w niewielkim kraju o niezbyt rozwiniętym rynku sztuki i międzynarodowe galerie lub muzea o nim raczej nie usłyszą. Być może trochę upraszczam, ale ogólna konstatacja jest niestety dość przykra - tak naprawdę kreowanie współczesnej historii sztuki odbywa się w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Niemczech i w nieco mniejszym stopniu we Francji. Pozostali artyści zaś mogą liczyć na co najmniej sławę regionalną lub lokalną, a jedynie przypadkiem wybić się ponad te granice (ma to miejsce zwłaszcza w przypadku architektów). Od strony metodologicznej zajął się tym zagadnieniem - oczywiście w o wiele bardziej skomplikowany i wielowymiarowy sposób, niż to co postaram się pokrótce poniżej zaprezentować - jeden z profesorów na Instytucie Historii Sztuki UAM prof. Piotr Piotrowski, kreując w 2008 r. raczej powszechnie już przyjęte w Polsce pojęcie "horyzontalnej historii sztuki" (zaciekawionym polecam jego książkę "Awangarda w cieniu Jałty", która uhonorowana została nagrodą im. J. Długosza i nagrodą Premiera RP). I to pojęcie przyda nam się, by pokazać dlaczego najwybitniejsza islandzka malarka XX wieku cieszy się obecnie sławą jedynie jako najwybitniejsza islandzka malarka XX wieku, a nie np. jako artysta potrafiący połączyć dorobek abstrakcjonistycznego ekspresjonizmu z daleko idącym koloryzmem.
O co chodzi w "horyzontalnej historii sztuki"? Tak właściwie to historia sztuki nie jest czymś stałym - wciąż zachodzą w niej przewartościowania, pewne dzieła i artyści zyskują na znaczeniu kosztem innych, choć w mojej ocenie coraz trudniej wydobyć na pierwszy plan wybitne jednostki (jak swojego czasu udało się z "zapomnianymi" El Greciem czy Vermeerem). Założenie teoretyczne "horyzontalnej historii sztuki" polega na tym, analiza jest "polifoniczna, wielowymiarowa, pozbawiona geograficznej hierarchii", co w szczególności przejawia się w opisie sztuki naszego regionu czyli niezwykle nieprecyzyjnego kulturowo pojęcia Europy środkowo-wschodniej. Drugim elementem jest fakt, że narracja historyczno-artystyczna (czyli upraszczając: sposób pisania o sztuce i powiązywania zjawisk artystycznych) odbywać się winna na poziomie transregionalnym. W przypadku zaś sztuki zachodniej Europy sytuacja wydaje się prostsza - łatwiej stworzono tam "historyczność" zjawisk, jak choćby ciągłość i kolejność epok zarówno czasów odległych, jak i nowoczesnych kierunków, stylów czy manier. To zaś pozwala przenosić tę koncepcję na mniej koherentne regiony artystyczne i wymusza wpisywanie często odmiennych zjawisk w te same nurty. Innymi słowy peryferia zostają niekiedy sztucznie wpisane w dzieje centrum, ale zjawisko to odbywa się jednak odmiennie niż próbuje to definiować teoria postkolonialna. I niezmiernie łatwo zagadnienie to można dostrzec na przykładzie innych peryferiów Europy, jak właśnie Islandia.
Oto jeden z przykładowych - na poły ekspresjonistycznych, ale raczej kolorystycznych - obrazów Louisy Matthiasdottir. Temat wydaje się błahy - para islandzkich rybaków na tle ośnieżonej niziny w towarzystwie rodziny i zwierząt domowych. Pewnie niejeden Czytelnik stwierdziłby teraz, że podobne obrazki (może nawet o wyższej wartości artystycznej) widział w muzeach (vide: Artur Nacht-Samborski) lub albumach o sztuce. Nie to jest jednak w tym wypadku istotne - sam obraz to jedno, ale liczy się często także w jakich warunkach powstał, jakie zdarzenia artystyczne doprowadziły do tego, że jest z jednej strony paralelny w stosunku do sztuki innych krajów, a z drugiej zachowuje wyraźną, nie tylko tematyczną, odrębność. I tu sztuka Louisy Matthiasdottir broni się na całej linii. Nowoczesna neoawangarda zdaje się z tego korzystać pełną garścią i nie jeden raz zaskoczyć nas może tym, jak (niekiedy delikatnie) przemyca tradycją artystyczną. Nie czyni tego poprzez odwołanie się do ikonografii jak zwykle czyniła to sztuka dawna, ani do specyficznych kompozycji przedstawień (jakże powszechnych w sztuce neoklasycyzmu czy akademizmu), lecz poprzez nadanie nowych znaczeń, nowego sensu temu, wobec czego często się buntowała.
Nasza dzisiejsza artystka przyszła na świat w 1917 r. w Reykjaviku i jak łatwo przypuszczać rozpoczęła studia artystyczne w Danii, by stamtąd ostatecznie przenieść się do Paryża. Islandzka sztuka (peryferium) w tym czasie raczkowała, a właściwie i to pojęcie jest zbyt na wyrost, bo prawie w pełni zależna była od sztuki duńskiej (centrum). Co prawda istniało islandzkie stowarzyszenie Przyjaciół Sztuki, które zawiązało się w 1919 r. i przetrwało tylko osiem lat, niemniej jeśli już jacyś artyści próbowali utrzymać się ze swojej pracy to właściwie tylko mogli działać w stolicy wyspy. Właściwie największym osiągnięciem stowarzyszenia się była wystawa sztuki - i to stricte akademickiej - w Danii; na więcej artystów z Islandii nie było stać. Chlubnym wyjątkiem był rzeźbiarz Einar Jonsson, który przekazał swoje prace państwu w 1923 r., które w ten sposób otworzyło pierwsze muzeum poświęcone tylko jemu. Okoliczności związane ze stworzeniem tego muzeum jednoznacznie jednak wskazują, że ceniono go bardziej jako wybitnego obywatela i autora pomników uwieczniających istotne zdarzenia z dziejów narodu. Dość dobrym przykładem jest prezentowany poniżej monument Porfinnura Karlsefniego, powstały w latach 1915-1918, a oficjalnie oddany w listopadzie 1920 r., który postawiony został w parku w Filadelfii jako symbol odkrycia Ameryki przez Wikingów.
Czym różnił się Einar od swoich kolegów i co spowodowało, że Louisa poszła inną ścieżką? Przede wszystkim jako jeden z niewielu miał naprawdę solidne wykształcenie - skończył kopenhaską Akademię Sztuk Pięknych, a gdy miał 28 lat Althing zasponsorował mu dwuletni wyjazd do Rzymu na stypendium artystyczne. Wrócił jednak do Kopenhagi, a nie do Islandii, toteż wykonywać mógł więcej prestiżowych zamówień niż jego koledzy. Inni islandzcy artyści także opuszczali wyspę w poszukiwaniu lepszych miejsc do rozwoju talentu. Druga najbardziej znana islandzka artystka, Juliana Sveinsdottir, uhonorowana w 1947 r. nagrodą im. Christopha Wilhelma Eckersberga (prestiżową nagrodą w dziedzinie malarstwa corocznie wręczaną artystom przez kopenhaską Akademię) za wyjątkiem krótkiego okresu w latach 20. także obrała sobie Danią jako miejsce prowadzenia działalności artystycznej. Mogła tam nie tylko oddać się malarstwu, ale także innym dziedzinom jak prace włókiennicze i mozaika (w obu tych gatunkach uznać ją można za należącą do ścisłej czołówki europejskiej XX wieku).
Kolejny problem, z którym zmierzyć musieli się artyści na Islandii to brak miejsca do wystawiania swoich prac. Zwykle było tak, że raz na miesiąc otwierała się w Reykjaviku jakaś wystawa, ale miało to miejsce głównie w szkołach czy domach kultury. Nie było właściwie galerii z prawdziwego zdarzenia i dopiero w 1943 r. budowa Listamannskalinn (Auli Plastycznej) spowodowała, że w ręce artystów oddano odpowiadającą ich potrzebom przestrzeń wystawienniczą. Wówczas jednak - z racji przejęcia Islandii przez Wielką Brytanię, a potem Stany Zjednoczone - wielu artystów nagle przenieść mogło się na Wschodnie Wybrzeże, gdzie znajdowali się już wybitni artyści - uchodźcy z terenów Europy kontynentalnej. Tak też stało się z Louisą Matthiasdottir, która w USA związała się z miłością swojego życia i uczestnicząc w zajęciach Hansa Hofmanna (wraz z choćby ojcem Roberta de Niro), zmieniła zupełnie swój sposób malowania na bardziej abstrakcyjny.
Jej prace stworzone w latach 30. operują jeszcze w sferze form nieco bardziej zgeometryzowanych, wyróżniając się wyraźnie z ówczesnej sztuki islandzkiej. O ile tacy artyści jak rzeźbiarz Asmundur Sveinsson  krążyli wokół ekspresjonizmu (który także silnie wpłynął na konwencję stosowaną przez Louisę na początku jej kariery), a malarze Gunnlaugur Scheving, Jon Thorleifsson i Jon Engilberts odeszli od popularnego dotąd tematu pejzażowego na rzecz bardziej figuratywnych przedstawień, to Louisa powoli coraz bardziej przekonywała się do abstrakcjonizmu. Ale był to abstrakcjonizm dość specyficzny, w swym wyraźnie ekspresjonistycznym odcieniu - ujęciu, jakie swoim uczniom przekazywał Hans Hofmann, który w 1932 r. opuścił Niemcy na rzecz Stanów Zjednoczonych. Już wcześniej sztuka ekspresjonistyczna w swym późnym, niemieckim wydaniu gościła w Islandii (w 1934 r. Svavar Gudnasson i Johann Briem mieli swoje indywidualne wystawy), ale to dopiero wyjazd do USA pozwolił artystce odkryć pełnię głębi środków artystycznych, jaka spoczywa w tym stylu artystycznym. Nie dziwi więc, że była zadowolona z zajęć - o swoich poprzednich nauczycielach ze szkoły plastycznej w Nowym Jorku twierdziła, że "nic nie wiedzą o sztuce" i inspirowało ją przewodnie hasło Hofmanna, że umiejętność upraszczania oznacza eliminację tego, co nieistotne, by to co istotne mogło przemówić. Prowadzona przez tego artystę szkoła w Provincetown w stanie Massachusetts ściągnęła wielu istotnych artystów, choć rzadko należących do pierwszej ligi amerykańskiego ekspresyjnego abstrakcjonizmu (z tej grupy wymienić chyba trzeba tylko Lee Krasner i Helen Frankenthaler). Inni do głosu doszli dopiero później (np. Michael Goldberg - weteran II wojny światowej) lub bardziej znani są z udziału w tworzeniu kolejnych stylów artystycznych (Larry Rivers - malarstwo figuratywne, pop art) czy Allan Kaprow (pogranicze post dada, happeningu i performance'u).
Jakim miejscem była szkoła Hansa Hofmanna, która wówczas działała jeszcze na Wschodniej Ósmej Ulicy w samym centrum nowojorskiej bohemy? W pewnej mierze nietypowym, a dla młodej artystki przede wszystkim miejscem ścierania się nowych pomysłów artystycznych. To tam zaczęto powielać technikę "drippingu", jaką zwykle łączy się z osobą Jacksona Pollocka (po raz pierwszy Hofmann użył jej w obrazie "Wiosna", będącym wynikiem zaznajomienia Hofmanna z Pollockiem dzięki Lee Krasner w 1942 r.), chociaż kiedy to nastąpiło nie jest do końca jasne. "Wiosna" nosi datę "1940", ale chyba powstała w 1944 lub 1945 r., zaś "Wiatr" podpisany datą "1942" prawdopodobnie jest dziełem o dwa lata młodszym. Stąd też nie jest łatwo ustalić, skąd (a raczej dzięki komu) owa technika pojawiła się w obrazach artystów spotykających się razem na lekcjach u H. Hofmanna. Cynthia Goodman twierdzi, że Hofmann nie korzystał z niej (techniki, nie Cynthii...) aż do końca 1943 r., ale w sumie bliskie podobieństwa z efektami "drippingu" można znaleźć w pracy Hofmanna z 1939 r. Problem tylko w tym, że są to podobieństwa stricte wizualne, bo dzieło z roku wybuchu II wojny światowej wykonane zostało techniką akwareli...
W 1950 r. Hans Hofmann napisał, że sztuką jest "czuć niewidzialne i być w stanie to stworzyć". Ta jakże prosta językowo i niezwykle trudna artystycznie definicja oddaje wizją sztuki, jaką wpajał swoim uczniom. Zajęcia winny być zatem prowadzone w oparciu o koncepcję pewnej sztuki idealnej, koncepcję, która zmierzać powinna do pokazania uczestniczącym w spotkaniach, że kluczem do stworzenia wybitnej sztuki jest wrażliwość artystyczna i ich własna indywidualność. Ale to tylko jedna strona medalu. Louisa, podobnie jak wielu jej kolegów i koleżanek, spędzała godziny na kształceniu rysunku czy malowaniu z modela. Zajęcia teoretyczne skupiały się na analizie planów, oddziaływania wolumenu, podkreślaniu rytmiki i harmonii obrazu, jaką można w ten sposób osiągnąć. No i finalnie kluczowy element malarstwa ekspresjonistycznego, czyli jak kompozycję uwypuklić czy przekształcić dzięki odpowiedniemu użyciu koloru. Wszystko to widzimy w jej kilku przedstawionych wyżej pracach. Oszczędne w elementy świata przedstawionego obrazy z niewielką liczbą elementów figuratywnych sprawiają wrażenie, jakby były zarazem realnym i nierealnym wycinkiem świata. Choćby obraz bezpośrednio powyżej przedstawia owieczkę spokojnie skubiącą sobie trawę, prawie zupełnie oderwaną wizualnie od owcy nieco bardziej w głębi. Gdyby nie specyficzne rozciągnięcie pola obrazowego wzdłuż linii horyzontu owca po prawej stronie mogłaby stanowić osobne dzieło artystyczne, stojąca nieruchomo, wręcz monumentalnie, tuż przy dolnej krawędzi pola obrazowego. Czy owca może być w ogóle "monumentalna", ucieleśniać constans świata, jego niezmienność? Być centrum świata przedstawionego i siłą sprawczą, która "trzyma" nieuchronną przemijalność natury w ryzach? Louisa Matthiasdottir pokazuje nam, że tak, a przecież kłóci się to ze sposobem postrzegania świata, gdzie biała owieczka jest tylko jedną z wielu w stadzie ściśle podległym pasterzowi i jego psu ("Baranka Shauna" z oczywistych względów wykluczamy jako przykład negatywny...).
To jest pewnym znakiem szczególnym tej malarki - wizualna prostota, na pozór klarowna kompozycja, która po skonfrontowaniu przedstawionego świata z realnością sprawia wrażenie lekko wyidealizowanej. Choćby scena z kobietą w czerwieni i brązowym mężczyźnie na krzyżujących się ulicach. Czy oboje się spotkają? Być może, ale nie jest to istotne dla analizy malowidła. Istotnym jest raczej to, że jeśli skonfrontować ten obraz z "Ulicą" Balthusa (o tym obrazie było już w tym poście - link), to praca islandzkiej malarki sprawia jednak wrażenie bardziej rzeczywistej, wiarygodnej. Ulica pozbawiona ruchu, przy której dodatkowo ograniczono parkowanie, staje się wycinkiem rzeczywistości, pokazującym pustkę i osamotnienie jednostki w na pozór sielankowym, małomiejskim społeczeństwie. Kobieta w czerwieni stojąc w lewym dolnym rogu pola obrazowego, "poruszająca się" po krawędzi pola obrazowego, sprawia tym samym wrażenie jakby doklejonej do tego miejsca, nie w pełni się z tym miastem identyfikującej. Czy jest to swoisty malarski autoportret artystki, która dopiero w Stanach osiągnęła pełnię swojej dojrzałości, by wrócić potem do Islandii i - niczym poprzednie generacje artystów z tej wyspy - malować kolejne sielankowe krajobrazy z owieczkami na zielono-błękitnym tle? A może to po prostu Islandia jest miejscem, które urzeka spokojem i przenikaniem się natury z życiem człowieka, które to tematy podjąć można w dowolnej artystycznej manierze bez obawy, że nie zostanie oddana w pełni błogość stanu ducha, jaką te krajobrazy wywołują. Czy w takim razie można w ogóle mówić o Islandii jako peryferiach europejskiej sztuki, skoro nawet najciekawsza z teorii sztuki XX wieku (jaką wypracował amerykańskim abstrakcyjny ekspresjonizm) paść musiała pod naporem wrażeń, jakie wywoływała dziewicza i spektakularna przyroda północnoatlantyckiej wyspy? O to zapytać można byłoby tylko samą artystkę, lecz ta odeszła do krainy wiecznego malowania dwanaście lat temu. Pozostały po niej tylko słowa pragnienia prawdziwego malarstwa, ucieleśniającego "osobowość" tego, co tworzyła (to przypisał jej Louis Finkelstein w katalogu do wystawy z 1975 r.). W końcu obrazem kieruje pewna odgórna logika: "albo forma pasuje do obrazu, albo nie. Już po wszystkim, obraz nie jest właściwie martwą naturą czy krajobrazem, lecz jedynie płótnem. To nigdy nie będzie przedstawienie rzeczywistego życia. To musi być obraz" (za: Jed Perl (red.), "Louisa Matthiasdottir", New York 1999, s. 99).